Το σινεμά δεν είναι εδώ μόνο για να αναπαριστά το γνώριμο, αλλά και για να φωτίσει το ανοίκειο. Όχι μόνο όσα βιώνουμε, αλλά και όσα μάθαμε να μην βλέπουμε. Η δύναμή του έγκειται στην ικανότητα να συλλαμβάνει μια συνθήκη από πολλαπλά πρίσματα ταυτόχρονα.
Η ταξική σύγκρουση είναι ένα διαγενεακό βίωμα με διαχρονικά χαρακτηριστικά, παρότι τα εργαλεία και οι τρόποι αναπαράστασής της έχουν αλλάξει από τη νεωτερικότητα στη μετανεωτερικότητα. Είναι πάντα εκεί, μεταμορφωμένη, ενσωματωμένη σε νέα δίπολα και αντιφάσεις – είτε αφορά την ενοχή, είτε την απόλαυση, είτε την εσωτερική σήψη των προνομιούχων.
Σε μια εποχή που η κοινωνία επανέρχεται σε συντηρητικά αντανακλαστικά και οι κώδικες της αστικής τάξης μετατρέπονται σε κανονιστικά πρότυπα καθωσπρεπισμού και υποκρισίας, επιλέξαμε πέντε ταινίες που ράγισαν τον καθρέφτη της. Όχι επειδή η τέχνη έδειξε την αστική τάξη ως τέρας, αλλά επειδή την ανάγκασε να αντικρίσει τον εαυτό της.
Η σειρά είναι χρονολογική, όχι γιατί η ιστορία εξελίσσεται γραμμικά, αλλά γιατί το νήμα της αναπαράστασης της αστικής σύγκρουσης ξετυλίγεται μέσα από διαφορετικά ιστορικά και χωρικά πλαίσια.
Εκκινούμε από το Teorema (1968) του Pier Paolo Pasolini, του μεγάλου μαρξιστή σκηνοθέτη, που με την παραπάνω ταινία δεν απεικονίζει την αστική τάξη, έρχεται να τη συνθλίψει ηθικά, σωματικά και κοινωνικά. Μια ταινία με 923 λέξεις, που όμως τα καδραρίσματα και οι σιωπές αποτελούν το βασικό εργαλείο πλοκής. Ένας αινιγματικός ξένος εισβάλλει σε ένα αστικό σπίτι του Μιλάνου, σαγηνεύει κάθε μέλος της οικογένειας –πατέρα, μητέρα, γιο, κόρη και οικιακή βοηθό– και αποχωρεί, αφήνοντας πίσω του υπαρξιακή κατάρρευση. Ο ξένος, λειτουργεί ως Μεσσίας και ερωτικό σώμα που διαλύει την αυταπάτη του αστικού ορθολογισμού. Η μόνη που επιβιώνει μεταφυσικά είναι η οικιακή βοηθός, λόγω της ταξικής της καταγωγής. Το φύλο (καθολική επιθυμία), η τάξη (υπηρέτρια vs αφέντες) και το σώμα (ως φορέας μεταμόρφωσης) κυριαρχούν.
Πάμε στην άλλη άκρη του κόσμου, γιατί έχει σημασία να ξεφεύγουμε από το δυτικοκεντρικό πρίσμα θέασης της πραγματικότητας. Σε μία ταινία του Nagisa Oshima, μια ταινία που κόλασε το κοινό της. Διαδραματίζεται στο Τόκιο του 1936, όπου μια πρώην γκέισα και ένας παντρεμένος ξενοδόχος επιδίδονται σε σεξουαλικά όργια. Η αποδόμηση της αστικής τάξης μέσω της ενσώματης εμπειρίας του σεξ χωρίς φραγμούς, που η σχέση δεν υπακούει σε οικογενειακούς, κοινωνικούς ή πατριωτικούς κανόνες – κάτι ιερό για την ιαπωνική αστική ηθική.
Ο μεγάλος σκηνοθέτης της «Αγίας Τριάδας» του σουρεαλισμού, έρχεται να στήσει ένα κινηματογραφικό κλουβί, που η αστική τάξη βρίσκεται σε αποδρομή. Μια παρέα αστών προσπαθεί να δειπνήσει, όμως το δείπνο διακόπτεται διαρκώς από παράδοξα γεγονότα, όνειρα, αστυνομία και παράνοια. Παρόλο που η αστική τάξη θεωρεί τον εαυτό της πυλώνα σταθερότητας, ασφάλειας, ορθολογισμού, αυτό το τρίπτυχο αποδομείται σαδιστικά, οδηγώντας την αστική τάξη εγκλωβισμένη μέσα στα ίδια τα πρότυπα που εκείνη έφτιαξε.
Δις βραβευμένος στις Κάννες, ο Μικαέλ Χάνεκε θεωρεί ότι καθήκον της τέχνης είναι να κάνει ερωτήσεις και όχι να δίνει απαντήσεις και συχνά πυκνά επιλέγει να δημιουργήσει το ψυχογράφημα της αστικής τάξης. Στην συγκεκριμένη ταινία, ένα εύπορο ζευγάρι βομβαρδίζεται από ανώνυμες κασέτες που αποκαλύπτουν το παρελθόν τους και τη βίαιη αποσιώπησή του. Εδώ ο Χάνεκε, δεν καταγγέλλει, αλλά εκθέτει την αστική τάξη, καθώς η μπουρζουαζία είναι μορφωμένη, προοδευτική, αλλά με εμπεδωμένη την αποικιοκρατική ματιά και πολλά ένοχα μυστικά. Μια ταινία για το διαγενεακό τραύμα, με τον φακό να παραμένει διεισδυτικός, παρατηρητικός και ψυχρός. Οι αστοί χρησιμοποιούν τον πολιτισμό ως πανάκεια για εγκλήματα σε βάρος των Αλγερινών, αλλά η Ιστορία είναι ανάλγητη και δεν ξαναγράφεται.
Πάμε σε κάτι πιο μεταμοντέρνο. Μέσα στο ψηφιδωτό αυτού του εστιατορίου συναντήσαμε πολλές καλτ και γραφικές φιγούρες, όπως τους κριτικούς γαστρονομίας, δήθεν τάχα μεγαλοπιασμένους, βουτηγμένους στο ψέμα, και ανθρώπους με εμβάσματα σε φορολογικούς παραδείσους. Ουσιαστικά είδαμε μια απεικόνιση του σήμερα. Ο σεφ, ταξικά προδομένος, τους σερβίρει την τιμωρία τους με μανία. Η γαστρονομία ως δείκτης ταξικού φετιχισμού γίνεται όπλο και όλες αυτές οι φιγούρες, οι αστικές καλοβαλμένες φιγούρες, έχουν και έναν άλλο εαυτό, σκοτεινό, αθέατο, που σε καμία περίπτωση δεν πληροί τα χαρακτηριστικά των αστών -ή μήπως τα πληροί;
Τέχνη ταξικά προσδιορισμένη, αιχμηρή, καταγγελτική, φεστιβαλική, ανεξάρτητη, μπορεί να δημιουργήσει συνειδησιακές ρωγμές και ασυνέχειες, να δείξει την απεικόνιση του Άλλου, του αθέατου κόσμου, του μη βιωμένου. Και εν τέλει αυτό είναι το νόημα, τουλάχιστον για εμάς, μια κινηματογραφική εμπειρία, έξω και πέρα από τα όρια της κυρίαρχης κουλτούρας θεάματος και κατανάλωσης.
Διαβάστε επίσης:
Ο Μανώλης Φάμελλος στο The Untold: «Ο τρόπος που αντιδράμε είναι προβληματικός»
«Τι φοβούνται από την τέχνη οι φασίστες;»: Η εκδήλωση του Ρουβίκωνα στο ΒΟΞ
«26 πορτραίτα για τον Βασίλη»: Εγκαίνια έκθεσης και συζήτηση με τον Γιάννη Μάγγο
