Η δημόσια ανάρτηση της Μαρίας Καρυστιανού, μητέρας θύματος του κρατικού εγκλήματος των Τεμπών, σχετικά με το ναυάγιο στην Χίο, που στοίχισε τη ζωή σε 15 ανθρώπους, προκάλεσε έντονη συζήτηση. Στο κείμενό της, φαίνεται να εκφράζει οδύνη για θύματα και να υπερασπίζεται την ανθρώπινη ζωή. Μια προσεκτική ανάγνωση, όμως, αποκαλύπτει μια βαθιά αντίφαση. Η προστασία της ζωής δεν ισχύει για όλους εξίσου, αλλά επιλεκτικά, ανάλογα με την καταγωγή και τον «νόμιμο» ή «παράνομο» χαρακτήρα των ανθρώπων. 

Η Καρυστιανού χρησιμοποιεί την φράση «παράνομοι εισβολείς». Επιφανειακά, καλεί σε σεβασμό της ζωής, όμως το κεντρικό μήνυμα δεν είναι η προστασία των ανθρώπων, αλλά η περιορισμένη αποδοχή της μετανάστευσης. Το κράτος κατακρίνεται όχι για τις δομικές πολιτικές που οδηγούν στο θάνατο, αλλά επειδή δεν εμποδίζει αποτελεσματικά τους «παράνομους» να εισέλθουν στη χώρα. Με άλλα λόγια, η ανάρτηση υπονοεί ότι οι θάνατοι μεταναστών στο Αιγαίο είναι αποτέλεσμα «αδυναμίας» του κράτους να περιορίσει την μετανάστευση και όχι των πολιτικών που το ίδιο το κράτος εφαρμόζει, όπως τα pushbacks και η έλλειψη ασφαλούς διέλευσης, τα οποία παραμένουν στο σκοτάδι της κριτικής.

Η Μαρία Καρυστιανού, που έχασε την κόρη της σε ένα κρατικό έγκλημα, δεν αναγνωρίζει ότι οι ίδιες θανατοπολιτικές και η κρατική ανεπάρκεια που οδήγησαν στο έγκλημα των Τεμπών, αφήνουν επίσης ανθρώπους να πνίγονται στο Αιγαίο. Η ίδια πολιτική, η ίδια αδιαφορία, διαφορετικά θύματα. Αντί να επισημάνει αυτή τη δομική συνέπεια, επικεντρώνεται στους μετανάστες ως «πρόβλημα» που πρέπει να περιοριστεί. Το κράτος κατακρίνεται όχι επειδή παραβιάζει ευρωπαϊκές συνθήκες, αλλά επειδή δεν είναι αυστηρό και δεν εμποδίζει επαρκώς τους «παράνομους» να εισέλθουν στη χώρα, προτάσσοντας την ανάγκη «να μην έρχονται αυτοί οι παράνομοι» ως μέτρο «προστασίας της ανθρώπινης ζωής». 

Η γλώσσα καθορίζει ποιοι θεωρούνται ανθρώπινοι και ποιοι προβλήματα. Ο όρος «παράνομοι εισβολείς» είναι φορτισμένος, μετατρέπει ανθρώπους που αναζητούν ασφάλεια σε απειλή, και τοποθετεί το κράτος στο κέντρο της ηθικής αξιολόγησης. Το κράτος παρουσιάζεται ως ηθικός διαιτητής. Η αποτυχία του να σταματήσει την «παράνομη είσοδο» καθιστά την κοινωνία ευάλωτη. Ταυτόχρονα, η ίδια η έννοια της προστασίας των ανθρώπων χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει περιοριστικά και αντιμεταναστευτικά μέτρα, αντί για ουσιαστική υπεράσπιση των δικαιωμάτων των προσφύγων και τη συμμόρφωση με διεθνείς και ευρωπαϊκές υποχρεώσεις. Η προστασία της ζωής δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά γίνεται εργαλείο για την προώθηση μιας ακροδεξιάς, αποκλειστικής αντίληψης της ανθρώπινης αξίας. 

Η αντίφαση αυτή γίνεται πιο σαφής αν αναλογιστούμε τις ευρωπαϊκές πολιτικές προστασίας και τα νομικά πλαίσια για τους πρόσφυγες και μετανάστες, τα οποία η Ελλάδα υποχρεούται να εφαρμόζει. Οι κρατικοί χειρισμοί, όπως τα pushbacks, συνιστούν παραβίαση διεθνών δεσμεύσεων. Η Καρυστιανού, αντί να επικρίνει αυτές τις πρακτικές και την αδυναμία του κράτους να προστατεύσει τις ζωές που φεύγουν από εμπόλεμες ή καταπιεστικές συνθήκες, επικρίνει το κράτος για το ότι επιτρέπει τη μετανάστευση. Η λογική αυτή είναι χαρακτηριστική της ακροδεξιάς ρητορικής. Ο μετανάστης κατασκευάζεται ως πρόβλημα ή απειλή, και η φροντίδα για τη ζωή του γίνεται μέσο για την «προστασία» της χώρας, όχι αυτοσκοπός.

Η πολιτική συνέπεια είναι ξεκάθαρη. Αντί να ενισχύεται η αλληλεγγύη για όλα τα θύματα κρατικών εγκλημάτων, ενισχύεται η κοινωνική διάκριση. Όσοι εισέρχονται «παράνομα» θεωρούνται υπεύθυνοι για την ασφάλειά τους, ενώ οι κρατικές αδυναμίες και οι παραβιάσεις διεθνών υποχρεώσεων παραμένουν στο περιθώριο. Η ζωή αξιολογείται με βάση την εθνική νομιμότητα και όχι την καθολική αξία της.

Η ανάρτηση της Καρυστιανού είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα πώς η γλώσσα μπορεί να μεταμφιέζει έναν ακροδεξιό, αντιμεταναστευτικό λόγο σε δήθεν ανθρωπιστική φωνή. Η αντίφαση ανάμεσα σε «παράνομους ανθρώπους» και «ανάγκη προστασίας» δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι ιδεολογική επιλογή που νομιμοποιεί αποκλεισμούς και αφήνει την ίδια δομική αδικία ανεπίπληκτη. Η ανθρώπινη ζωή αξιολογείται με βάση το εθνικό δίκαιο και την ιδεατή αποτελεσματικότητα του κράτους, και όχι ως αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα. Το αποτέλεσμα είναι μια υποκριτική, φαινομενικά ανθρωπιστική ρητορική, που στην ουσία αναπαράγει την ιδεολογία της αποκλειστικής προστασίας των «νόμιμων» και την ενοχοποίηση των ευάλωτων.

Όταν μιλάμε για θύματα και ανθρώπινη ζωή, κάθε δημόσιο μήνυμα πρέπει να αναγνωρίζει όλους τους ανθρώπους ως ισότιμα υποκείμενα. Διαφορετικά, η γλώσσα γίνεται εργαλείο εθνικισμού και αποκλεισμού. Κάποιοι θρηνούνται, ενώ άλλοι αφήνονται να πνιγούν. Και δυστυχώς, αυτό είναι το μήνυμα που στέλνει η συγκεκριμένη ανάρτηση.

Cover Photo: Aris Messinis/AFP

Διαβάστε επίσης:

«Πόνος βαθύς» για τους «παράνομους εισβολείς» που χάθηκαν

Η ΕΔΑΠΟ αποδεικνύει ότι η Hellenic Train αδιαφορεί για την πυρασφάλεια στα τρένα της

Όσα ξέρουμε και δεν ξέρουμε για τον Τζέφρι Έπσταϊν