Η υπόθεση της 19χρονης Μυρτώς στην Κεφαλονιά, πέρα από τη δικαστική της διάσταση, φέρνει ξανά στο προσκήνιο έναν γνώριμο και βαθιά προβληματικό μηχανισμό. Τη μετατόπιση της ευθύνης από τους θύτες στο ίδιο το θύμα.

Σύμφωνα με τα έως τώρα δεδομένα της έρευνας, η νεαρή γυναίκα βρέθηκε αναίσθητη σε πλατεία στο Αργοστόλι. Δεν της παρασχέθηκε έγκαιρη βοήθεια, παρότι υπήρχε δυνατότητα μεταφοράς της σε νοσοκομείο. Οι τρεις δράστες την πέταξαν κυριολεκτικά στο δρόμο και την άφησαν να πεθάνει.

Αυτό είναι το κρίσιμο γεγονός. Αυτό είναι το ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί.

Κι όμως, η δημόσια συζήτηση δεν έμεινε εκεί. Πολύ γρήγορα μετατοπίστηκε σε ερωτήματα που δεν σχετίζονται με την ευθύνη, αλλά με την κρίση του θύματος: τι έκανε εκεί, γιατί βρέθηκε με τρεις ανδρες, πώς ήταν ντυμένη.

Λες και αν απαντηθούν αυτά, ξαφνικά είναι λογικό τρεις άντρες να την αφήσουν να πεθάνει. Λες και το δικαίωμα στη ζωή και τον θάνατο στο δίνει ένας άντρας που συμφωνεί – ή όχι – με το ντύσιμο και τις επιλογές σου.

Η νεκρή κοπέλα βρέθηκε στο επίκεντρο ενός κύματος σχολιασμού που εκτείνεται από υπαινιγμούς έως απροκάλυπτο διασυρμό, με την εμφάνιση και τις προσωπικές της επιλογές να χρησιμοποιούνται ως έμμεση αιτιολόγηση όσων συνέβησαν.

Η συστηματική τάση να αποδίδεται στο θύμα μέρος ή και το σύνολο της ευθύνης για τη βία που υπέστη – το victim blaming δηλαδή – δεν είναι κάτι νέο. Πρόκειται για έναν βαθιά ριζωμένο κοινωνικό μηχανισμό, ο οποίος ενεργοποιείται με ιδιαίτερη ένταση όταν το θύμα είναι γυναίκα.

Η παρουσία της στον δημόσιο χώρο εξακολουθεί να συνοδεύεται από άτυπους όρους «κανονικότητας». Πρέπει να είναι «σωστή», «σεμνή», «προσεκτική». Όταν αυτοί οι όροι, όποιοι κι αν είναι κάθε φορά, θεωρηθεί ότι παραβιάζονται, οδηγούν σε κοινωνική αποδοκιμασία, ακόμη και μετά θάνατον.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το φαινόμενο του slut shaming, που εκδηλώθηκε έντονα στην παρούσα υπόθεση. Είναι μια μορφή κοινωνικού ελέγχου της γυναικείας σεξουαλικότητας και παρουσίας. Η εμφάνιση, οι επιλογές, ακόμη και η εικόνα ενός κοριτσιού μετατρέπονται σε «αποδεικτικά στοιχεία», όχι για την ενοχή των άλλων, αλλά για τη «συνενοχή» της ίδιας στη μοίρα της.

Η εμφάνιση, το ντύσιμο και η εικόνα της 19χρονης μετατράπηκαν σε αντικείμενο δημόσιας κρίσης. Όμως η συζήτηση αυτή δεν φωτίζει την υπόθεση, τη συσκοτίζει. Δεν αποδίδει ευθύνες, τις διαχέει.

Αυτή η αντιστροφή είναι βαθιά προβληματική.

Διότι το βασικό ερώτημα δεν είναι και δεν πρέπει να είναι τι έκανε εκείνη. Το ερώτημα είναι τι έκαναν οι άλλοι.

Και εδώ προκύπτει ο τίτλος αυτού του κειμένου. «Οι θύτες τι φορούσαν;»

Μια ερώτηση που ακούγεται παράλογη. Και είναι. Όπως παράλογες είναι και όλες οι ερωτήσεις που μετατοπίζουν την ευθύνη στο θύμα. Κανείς δεν ρωτά τι φορούσε ένας δράστης για να εξηγήσει τη συμπεριφορά του. Κανείς δεν εξετάζει την εμφάνισή του ως παράγοντα.

Η κοινωνική αυτή στάση δεν είναι ουδέτερη. Παράγει συνέπειες. Αποθαρρύνει τα θύματα από το να μιλήσουν. Δημιουργεί ένα περιβάλλον ανοχής απέναντι στη βία. Και τελικά συγκαλύπτει ή υποβαθμίζει την ευθύνη των δραστών.

Η ουσία παραμένει απλή. Αν ένας άνθρωπος βρίσκεται σε κατάσταση κινδύνου και δεν λαμβάνει βοήθεια, το ερώτημα αφορά όσους ήταν παρόντες και τις πράξεις ή παραλείψεις τους. Δεν αφορά την εμφάνιση, τις επιλογές ή τον τρόπο ζωής του θύματος. Κάθε απόπειρα μετατόπισης αυτής της ευθύνης δεν είναι απλώς άστοχη. Είναι επικίνδυνη, καθώς καλλιεργεί ένα περιβάλλον ανοχής απέναντι στη βία και αποθαρρύνει την ανάληψη ευθύνης.

Στην περίπτωση της 19χρονης, το ζήτημα είναι σαφές. Αν υπήρχε δυνατότητα να σωθεί και δεν της δόθηκε βοήθεια, τότε πρόκειται για μια αποτυχία ανθρώπινη, ηθική και ενδεχομένως ποινική. Αυτό είναι το επίκεντρο.

Όλα τα υπόλοιπα δεν αποτελούν εξήγηση. Αποτελούν εκτροπή.

Η κοινωνία καλείται να αποφασίσει αν θα συνεχίσει να αναπαράγει μηχανισμούς ενοχοποίησης των θυμάτων ή θα στραφεί επιτέλους προς την ουσία; Θα επιμένει να ρωτά «τι έκανε εκείνη;» ή θα αρχίσει να ρωτά «τι έκαναν εκείνοι;»

Πηγή εικόνας: APOHXOS.GR/EUROKINISSI

Διαβάστε επίσης:

Αργοστόλι: Η Ελλάδα έχει ένα παιδί και ένα νεκρό κορίτσι

Στήλη άλατος: Μακάρεια Φυλή

Λαζαρίδης: Πώς ένας υφυπουργός προσβάλλει τη νοημοσύνη εκατομμυρίων ανθρώπων