Στο The Land of Wanting More η επιθυμία δεν ψιθυρίζεται, αρθρώνεται. Δεν εμφανίζεται ως προσωπική εξομολόγηση, αλλά ως πολιτική στάση.
Τι συμβαίνει όταν μια γυναίκα δεν αρκείται σε όσα της έχουν δοθεί, αλλά ζητά περισσότερα; Όταν η επιθυμία της δεν χωράει πια σε ιδιωτικές σκέψεις, ούτε σε ρόλους που έχουν αποφασιστεί γι’ αυτήν εκ των προτέρων; Στο The Land of Wanting More η επιθυμία δεν ψιθυρίζεται, αρθρώνεται. Δεν εμφανίζεται ως προσωπική εξομολόγηση ούτε ως αφήγηση τραύματος, αλλά ως πολιτική στάση, ως πράξη αντίστασης απέναντι σε ό,τι ζητά από τις γυναίκες να μικραίνουν, να απολογούνται, να εξηγούνται.
Η παράσταση κινείται στο όριο ανάμεσα στο σώμα που βιώνει και στο σώμα που προβάλλεται, ανάμεσα στη σιωπή που επιβάλλεται και στη φωνή που επιμένει. Εκεί, η επιθυμία δεν είναι ούτε διακοσμητική ούτε αθώα. Είναι απαιτητική, επίμονη, ανυπάκουη.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η δημιουργός της performance, Μαριάννα Ράντου, μιλά για τη γυναικεία σεξουαλικότητα όχι ως αφηρημένη έννοια, αλλά ως πεδίο σύγκρουσης με την ενοχή, με την κοινωνική κανονικότητα, με την εικόνα που προηγείται συχνά της εμπειρίας.
Η Μαριάννα Ράντου εξετάζει λεπτομερώς πώς το γυναικείο σώμα μπορεί να υπάρξει στη σκηνή χωρίς να γίνεται θέαμα, πώς η επιθυμία μετατρέπεται από κάτι ιδιωτικό σε συλλογική διεκδίκηση, και πώς το «wanting more» παραμένει μία από τις πιο απειλητικές φράσεις όταν εκφέρεται από γυναίκες. Πρόκειται για μια συνομιλία που δεν ζητά συμφωνία, αλλά παρουσία. Δεν προσφέρει απαντήσεις, αλλά χώρο.
Σε αυτή τη συνέντευξη, η Μαριάννα Ράντου μιλά για τη σκηνοθετική της πρόταση, για το πώς η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως πεδίο έμφυλης πολιτικής, αλλά και για το πώς η γυναικεία σεξουαλικότητα παραμένει, ακόμη και σήμερα, ένα βαθιά πολιτικό ζήτημα.
Η επιθυμία παύει να είναι κάτι ιδιωτικό και γίνεται πολιτική επιλογή
Στο The Land of Wanting More, η επιθυμία δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι ιδιωτικό ή εξομολογητικό, αλλά ως μια στάση που έχει συνέπειες πέρα από το άτομο. Η γυναικεία επιθυμία αποκτά δημόσιο βάρος, εγείρει αντιδράσεις και αποκαλύπτει τα όρια της κοινωνικής ανοχής.
Όπως μας εξηγεί η Μαριάννα Ράντου, «η επιθυμία μιας γυναίκας γίνεται απειλητική για το κοινωνικό πλαίσιο όταν μια γυναίκα επιθυμεί και διεκδικεί αυτά που θέλει με συνέχεια, συστηματικά και απενοχοποιημένα. Όταν δεν απολογείται για τις επιθυμίες της και δεν περιορίζεται για να χωρέσει σε ρόλους και προσδοκίες. Εκεί είναι που η επιθυμία παύει να είναι κάτι ιδιωτικό ή προσωπικό και γίνεται κοινωνική στάση, πολιτική επιλογή. Και αυτό είναι που δυσκολεύει την κοινωνία – όχι η επιθυμία καθαυτή, αλλά η επιμονή μιας γυναίκας να της δίνει χώρο και να την υπερασπίζεται».
Στην παράσταση, η σκηνοθεσία αντιμετωπίζει αυτό το φορτισμένο πεδίο με έναν τρόπο που αποφεύγει την αναπαραγωγή του ως θέαμα, αναδεικνύοντας αντίθετα την εμπειρία και την εσωτερικότητα του σώματος.
Πώς δουλεύεις σκηνοθετικά με αυτό το φορτισμένο σώμα, χωρίς να το αναπαράγεις ως θέαμα;
«Μέσα από το βίντεο, το κείμενο και τη δική μου σκηνική παρουσία, δεν με ενδιαφέρει να παρουσιάσω το γυναικείο σώμα ως εικόνα προς κατανάλωση, αλλά ως φορέα εμπειρίας. Ένα σώμα που σκέφτεται, θυμάται, επιθυμεί, κουβαλάει αντιφάσεις και ευαλωτότητα· ένα σώμα που πονάει και ζητάει. Η πρόθεσή μου δεν είναι να το εκθέσω, αλλά να του δώσω χώρο να υπάρχει ουσιαστικά, χωρίς να υπακούει σε κανονικότητες και προσδοκίες θέασης. Να είναι κάτι ζωντανό, πραγματικό και γήινο».
Πιστεύεις ότι το έργο σου δείχνει τη γυναικεία σεξουαλικότητα ως κάτι που επιβάλλεται απ’ έξω ή ως κάτι που οι ίδιες οι γυναίκες διεκδικούν και ορίζουν;
«Μέσα από το έργο, η γυναικεία σεξουαλικότητα δείχνει και τις δύο όψεις της. Από τη μία, υπάρχει αυτή η επιβολή απ’ έξω — πώς η κοινωνία περιμένει να είμαστε, πώς θέλει να ορίζει τι και πώς επιθυμούμε. Από την άλλη, και πιο σημαντικό για μένα, είναι το πώς εμείς οι ίδιες διεκδικούμε και ορίζουμε το σώμα μας, τη σεξουαλικότητά μας — είτε είναι απλή, είτε περίπλοκη, είτε έντονη, είτε ανύπαρκτη.
Εγώ, όπως και το έργο μου, κινούμαι ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο άκρα. Νιώθω πώς η κοινωνία θέλει να περιορίσει, να κανονικοποιήσει, να πει τι είναι σωστό ή επιτρεπτό για μια γυναίκα και επηρεάζομαι από αυτό, αλλά ταυτόχρονα υπάρχει μέσα μου, μέσα μας, αυτό το πείσμα να επιθυμούμε, να καίμε, να πεινάμε για ελευθερία και για όσα θέλουμε. Το έργο είναι ο τρόπος μου να αφήνω αυτήν την επιθυμία να υπάρξει, χωρίς ενοχές, χωρίς να περιορίζεται».
Η κοινωνία μας επιβάλλει όρια για το σώμα και την επιθυμία μας, καθορίζει τι θεωρεί αποδεκτό ή όχι
Η παράσταση συνομιλεί έντονα με την έννοια της ενοχής. Πιστεύεις ότι η ενοχή γύρω από τη γυναικεία σεξουαλικότητα είναι κάτι που εσωτερικεύεται ή κάτι που επιβάλλεται; Ή και τα δύο;
«Όταν μιλάμε για ενοχή γύρω από τη γυναικεία σεξουαλικότητα, για μένα το έξω και το μέσα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα. Η κοινωνία μας επιβάλλει όρια για το σώμα και την επιθυμία μας, καθορίζει τι θεωρεί αποδεκτό ή όχι, και θέλοντας ή μη, εμείς αυτά τα όρια τα εσωτερικεύουμε. Από εκεί γεννιέται η ενοχή: για το τι θέλουμε ή δεν θέλουμε, για το τι πρέπει ή δεν πρέπει να θέλουμε, για το πώς πρέπει να υπάρχουμε μέσα στο σώμα μας και τη σεξουαλικότητά μας.
Αυτή η ενοχή δεν είναι μόνο επιβολή· είναι και κάτι που υπάρχει μέσα μας, και γίνεται μέρος της σκέψης μας, της αίσθησης μας για τον εαυτό μας. Όταν υπάρχει χώρος να την αναγνωρίσουμε, να την ακούσουμε και να την αφήσουμε να υπάρξει χωρίς ποινικοποίηση, μπορεί να γίνει δημιουργική, να μας δώσει γνώση και βάθος. Όταν όμως καταστέλλεται, όταν η κοινωνία την ποινικοποιεί, τότε η ενοχή βαραίνει και περιορίζει, γίνεται δεσμός».
Στην παράσταση, το ζωντανό σώμα και η κινηματογραφική εικόνα συνυπάρχουν, δημιουργώντας δύο επίπεδα προσέγγισης. Αυτός ο διχασμός δεν είναι τυχαίος. Αντικατοπτρίζει τη συχνή διάσπαση ανάμεσα στη βιωμένη εμπειρία της γυναίκας και στην εικόνα που η κοινωνία έχει διαμορφώσει για αυτήν.
Όπως μας λέει η δημιουργός, «η επιλογή της κινηματογραφικής εικόνας στην παράσταση ήταν, για μένα, ένας τρόπος να δημιουργηθεί ένα δεύτερο επίπεδο στην προσέγγιση της γυναικείας σεξουαλικότητας, της γυναικείας ελευθερίας και της γυναικείας ύπαρξης. Ταυτόχρονα, όμως, είναι τρομερά εύστοχο να το διαβάσει κανείς και ως διάσπαση — ανάμεσα στη βιωμένη εμπειρία της γυναίκας και στην εικόνα της. Η εμπειρία που ζει το σώμα στη σκηνή και η εικόνα που προβάλλεται μέσα από το φιλμ συνυπάρχουν, συγκρούονται και αλληλοσυμπληρώνονται, δείχνοντας με έναν πιο πολύπλοκο τρόπο την ένταση, την επιθυμία και την ελευθερία που συχνά διαχωρίζονται στην κοινωνική αντίληψη».
Το wanting more ακούγεται συχνά ως κάτι υπερβολικό, σχεδόν ανάρμοστο για τις γυναίκες. Τι σημαίνει για σένα αυτό το «περισσότερο» και γιατί πιστεύεις ότι κοινωνικά μας φοβίζει;
«Το «περισσότερο» σημαίνει περισσότερο χώρο, περισσότερη ελευθερία, λιγότερο φόβο — το δικαίωμα να υπάρχουμε όπως θέλουμε, να βιώνουμε τον εαυτό μας πλήρως, να έχουμε τις ίδιες ευκαιρίες και επιλογές όπως οι άντρες σε όλους τους τομείς: κοινωνικούς, πολιτικούς, επαγγελματικούς, ακόμα και μέσα στο σώμα μας.
Και η κοινωνία φοβάται αυτό το «περισσότερο» γιατί, αν μας δινόταν πραγματικά, θα δημιουργούσε ένταση και διάσπαση μέσα σε δομές που μέχρι τώρα στηρίζονται στην ανισότητα και στην εσωτερικευμένη αυτολογοκρισία. Θα ήταν κάτι τελείως διαφορετικό, κάτι που δεν έχει υπάρξει στην ολότητά του ακόμα — και αυτή η ανοιχτότητα, αυτή η ελευθερία, προκαλεί φόβο γιατί ανατρέπει συστήματα και προσδοκίες που θεωρούνται δεδομένα».
Σε μια κοινωνία που συχνά απαιτεί από τις γυναίκες να «ορίσουν» τον εαυτό τους μέσα από προκαθορισμένους ρόλους, η παράσταση επιχειρεί να ανοίξει χώρο για ρευστότητα και επιλογή. Δεν υπάρχουν σωστές ή λάθος ταυτότητες. Υπάρχει μόνο η δυνατότητα να υπάρξει η γυναίκα όπως θέλει, χωρίς περιορισμούς ή ενοχές.
Η Μαριάννα θα μας πει πως «μέσα από την παράσταση — και γι’ αυτό πολλές φορές την χαρακτηρίζω έρευνα πάνω στην απενοχοποίηση της γυναικείας σεξουαλικότητας και της γυναικείας ύπαρξης — προσπαθούμε να αφήσουμε χώρο στη γυναίκα να είναι αυτή που θέλει να είναι. Δεν καταδικάζουμε καμία ταυτότητα ή επιλογή: είτε η γυναίκα επιλέγει να αρνηθεί κάθε ταυτότητα, είτε διαλέγει να είναι μητέρα, σύντροφος, επαγγελματίας, επιθυμητή — τίποτα από αυτά δεν είναι κατακριτέο.
Η παράσταση θέλει να δει όλα αυτά μέσα σε μια πιο σφαιρική εικόνα, να τα εξερευνήσει από όλες τις πλευρές και να αφήσει χώρο για να υπάρξει η γυναίκα όπως θέλει, να ζήσει όπως θέλει, και να κάνει ό,τι θέλει χωρίς να νιώσει περιορισμό ή υποχρέωση από κανέναν και τίποτα. Να υπάρχει μέσα στην πλήρη ελευθερία της, με σεβασμό στον εαυτό της και στην επιθυμία της».
Αν έπρεπε να πεις ότι το The Land of Wanting More «συνομιλεί» με άλλες φωνές του φεμινισμού, καλλιτεχνικές ή θεωρητικές, ποιες θα ήταν αυτές;
«Το The Land of Wanting More συνομιλεί με φωνές που έχουν διερευνήσει τη γυναικεία ύπαρξη, το σώμα και την επιθυμία από διαφορετικές γωνίες. Ανάμεσά τους το Judith Butler, η Camille Paglia, η Colette, η Annie Ernaux, η Μάτση Χατζηλαζάρου, η Λήδα Παπακωνσταντίνου και η Carolee Schneemann· καθεμία με τον δικό της τρόπο έθεσε ερωτήματα για την επιθυμία, την ταυτότητα, το σώμα και την κοινωνική θέση της γυναίκας. Η παράστασή μου μπαίνει σε διάλογο με αυτές τις φωνές, όχι για να αντιγράψει ή να εξηγήσει, αλλά για να συνεχίσει τη συζήτηση: πώς μια γυναίκα μπορεί να υπάρξει, να επιθυμήσει και να διεκδικήσει τον χώρο και το σώμα της μέσα σε κοινωνίες που συχνά προσπαθούν να την καθορίσουν».
Μιλώντας για επιθυμία και απόλαυση μέσα από την τέχνη, η συζήτηση μετατοπίζεται από το προσωπικό στο κοινωνικό. Η τέχνη γίνεται χώρος όπου η γυναίκα μπορεί να υπάρξει και να εκφραστεί χωρίς περιορισμούς, κριτική ή ενοχές. Και, παρά την αυξανόμενη ορατότητα της γυναικείας σεξουαλικότητας σήμερα, παραμένει το ερώτημα: είμαστε όντως πιο ελεύθερες ή απλώς πιο ορατές;
«Για μένα, η τέχνη είναι ο μοναδικός χώρος όπου μπορούμε να μιλήσουμε ανοιχτά για την επιθυμία και την απόλαυση, χωρίς περιορισμούς ή κρίσεις που επιβάλλει η κοινωνία στο γυναικείο σώμα. Μέσα σε αυτόν τον χώρο ελευθερίας μπορούμε να υπάρχουμε πλήρως, να εκφράσουμε ό,τι θέλουμε και μας απασχολεί, να ανοίξουμε συζήτηση ή να πάρουμε θέση απέναντι σε όσα βιώνουμε. Η τέχνη μας δίνει θάρρος να τολμήσουμε να μιλήσουμε για την επιθυμία με τρόπο που αλλιώς θα ήταν σχεδόν αδύνατο — να την αφήσουμε να υπάρξει πραγματικά, να την παραδεχτούμε, να την νιώσουμε και να την δείξουμε, χωρίς ενοχές, χωρίς λογοκρισία, μέσα σε ένα πλαίσιο απόλυτης ελευθερίας».
Σήμερα, η γυναικεία σεξουαλικότητα είναι πιο παρούσα και πιο ορατή από ποτέ. Ωστόσο, η ορατότητα δεν σημαίνει απαραίτητα απελευθέρωση. Η κοινωνία εξακολουθεί να θέτει όρια, να κρίνει, να ελέγχει και να επιβάλλει προσδοκίες για το σώμα και την επιθυμία των γυναικών, συχνά με πιο ύπουλο, υπόγειο τρόπο. Η Μαριάννα Ράντου αναδεικνύει αυτή τη διάκριση και σκιαγραφεί τη διαδρομή που χρειάζεται ώστε η επιθυμία και η σεξουαλικότητα να υπάρξουν πραγματικά ελεύθερα.
«Είναι μια πολύ εύστοχη ερώτηση, γιατί για μένα η γυναικεία σεξουαλικότητα σήμερα είναι κατά κύριο λόγο πιο ορατή, όχι απαραίτητα πιο ελεύθερη. Μιλάμε ανοιχτά για το γυναικείο σώμα, για την κακοποίηση που βιώνουν οι γυναίκες, για την επιθυμία και τη σεξουαλικότητά τους — όμως η κοινωνία παραμένει συντηρητική, περιοριστική και επικριτική απέναντι στις γυναίκες και στο σώμα τους. Απλώς πλέον το κάνει πιο ύπουλα, πιο έμμεσα, πιο υπόγεια, και αυτό το καθιστά ακόμα πιο επικίνδυνο. Χρειάζεται πολύς χρόνος, χώρος, προσπάθεια και εξέγερση για να μπορέσουμε να μιλάμε για τη γυναικεία σεξουαλικότητα, την επιθυμία και την ελευθερία πραγματικά ανοιχτά, χωρίς φόβο ή ενοχή».
Διατρέχοντας αυτή τη συζήτηση, γίνεται σαφές ότι το The Land of Wanting More δεν επιχειρεί να ορίσει τη γυναικεία επιθυμία και ίσως ακριβώς εκεί βρίσκεται η πολιτική του δύναμη. Αντί να καταλήγει σε συμπεράσματα, αφήνει ανοιχτά ερωτήματα: τι σημαίνει ελευθερία όταν η ορατότητα δεν συνοδεύεται από αποδοχή; Πώς μπορεί μια γυναίκα να επιθυμεί χωρίς να πειθαρχεί; Και ποιο είναι το κόστος του να ζητάς «περισσότερα» σε έναν κόσμο που έχει μάθει να σου δίνει το ελάχιστο;
Το The Land of Wanting More δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις. Προσφέρει χώρο. Χώρο για την επιθυμία, χώρο για τη σκέψη, χώρο για να υπάρξει η γυναίκα όπως θέλει, χωρίς περιορισμούς ή ενοχές. Μέσα από την τέχνη, η Μαριάννα Ράντου φωτίζει πώς η επιθυμία μπορεί να γίνει πολιτική πράξη, πώς το σώμα μπορεί να υπάρξει πέρα από τον έλεγχο και πώς η γυναικεία σεξουαλικότητα παραμένει ένα ζωντανό πεδίο αναζήτησης, σύγκρουσης και διεκδίκησης. Η παράσταση μας υπενθυμίζει ότι η επιμονή στην επιθυμία δεν είναι ατομικό προνόμιο, αλλά συλλογική διακήρυξη ελευθερίας.
Διαβάστε επίσης:
Ο Ρουβίκωνας δίνει το παρών στους αγώνες των αγροτών
