Μια τέτοια συνθήκη διαμορφώθηκε την Παρασκευή 15 Μαΐου στον φιλόξενο χώρο του Eteron στην Αθήνα. Εκεί, με την αύρα της συλλογικότητας να γεμίζει την αίθουσα, πραγματοποιήθηκε η πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ μικρού μήκους «575 ημέρες στο 18 ΑΝΩ. Η φωτογραφία ως πράξη μνήμης και λύτρωσης», μια παραγωγή του Ινστιτούτου Eteron και συμπαραγωγή της δημιουργικής ομάδας του The Untold.

Το ντοκιμαντέρ, σε σκηνοθεσία της Μαρίας Γαλάτη και αρχισυνταξία της Μαρίας Κεφαλά, δεν είναι απλώς μια ταινία για την απεξάρτηση. Στο επίκεντρο βρίσκεται η διαδρομή του Γιάννη Χαροκόπου – Noesis 575. Από την «Ημέρα 0» του απόλυτου σκοταδιού και του φόβου, μέχρι την «Ημέρα 575» της ολοκλήρωσης του προγράμματος του 18 ΑΝΩ, η κάμερα ακολουθεί την αφήγηση ενός ανθρώπου που αποφάσισε να κοιτάξει το τραύμα του κατάματα.

Τα προσωπικά φωτογραφικά έργα του Γιάννη, που ντύνουν το σενάριο και τα κείμενα τα οποία ο ίδιος υπογράφει, μετατρέπονται σε κινηματογραφικά πλάνα. Η φωτογραφία εδώ δεν καταγράφει. Θεραπεύει. Γίνεται το όχημα για να σπάσει η σιωπή, να πεταχτεί η μάσκα της διπλής ύπαρξης και να αναδυθεί ο «καθαρός εαυτός» μέσα από τους θορύβους της πόλης.

Μετά την προβολή, η συγκίνηση μεταφράστηκε σε ζωντανό, ριζοσπαστικό διάλογο, σε μια συζήτηση που συντόνισε υποδειγματικά η δημοσιογράφος Μυρτώ Αντωνοπούλου.

«Δεν θέλουν αγωνιστές, θέλουν λειτουργικούς χρήστες»

Η παρουσία της Κατερίνας Μάτσα, της ψυχιάτρου και ιστορικής διευθύντριας του 18 ΑΝΩ, υπήρξε για άλλη μια φορά ο ιδεολογικός, επιστημονικός και συναισθηματικός φάρος της βραδιάς. Με τον πάντα χειμαρρώδη, βαθιά ταξικό και ανθρωποκεντρικό της λόγο, η Κατερίνα Μάτσα τοποθέτησε την εξάρτηση στη σωστή της βάση: ως ένα καθαρά κοινωνικό φαινόμενο. «Ο εξαρτημένος είναι ο ευαίσθητος κρίκος μιας κοινωνίας σε παρακμή», τόνισε, παρομοιάζοντας το εξαρτημένο άτομο με «σαλιγκάρι σε καιρό ξηρασίας» που αποσύρεται για να επιβιώσει.

Στεκόμενη με σθένος απέναντι στις νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις, τη δημιουργία του ΕΟΠΑΕ και το νέο νομοσχέδιο για την ψυχική υγεία, κατήγγειλε μεθοδευμένο διωγμό των «στεγνών προγραμμάτων» από την κυβερνητική πολιτική. «Δεν θέλουν αγωνιστές, θέλουν λειτουργικούς χρήστες», ανέφερε χαρακτηριστικά, εξηγώντας πώς το σύστημα επιχειρεί να προωθήσει τον ατομικισμό και τη διάσπαση του «μαζί». Για τη Μάτσα, το 18 ΑΝΩ, που δημιουργήθηκε από τα κάτω, αποτελεί μια ζωντανή παρακαταθήκη συλλογικού αγώνα. Η απεξάρτηση, όπως είπε, είναι ένας αγώνας για την κοινωνική χειραφέτηση, όπου ο απεξαρτημένος μετατρέπεται σε μαχητή της ζωής που διεκδικεί τα δικαιώματά του, και ο θεραπευτής είναι εκείνος που οφείλει να του εμπνεύσει την αγάπη για την ελευθερία και την αυτονομία. Γιατί, στο τέλος της ημέρας, «ο άνθρωπος μπορεί να κόψει τα κάγκελά του όταν του δοθεί η ευκαιρία».

«Είναι μια ιστορία νίκης και μια πολιτική πράξη»

Αυτή ακριβώς την ευκαιρία και την προσωπική του αναγέννηση περιέγραψε με συγκλονιστική ειλικρίνεια ο ίδιος ο πρωταγωνιστής, ο Γιάννης Χαροκόπος (Noesis). Παίρνοντας τον λόγο, επέλεξε συνειδητά να απομυθοποιήσει τον εαυτό του, προτάσσοντας τη δύναμη της συλλογικότητας. «Αυτό που παρακολουθήσαμε δεν είναι κάτι που τελειώνει εδώ, είναι κάτι που συνεχίζεται καθημερινά. Δεν είναι μόνο ένα καλλιτεχνικό έργο, είναι μια ιστορία νίκης και μια πολιτική πράξη. Κι εγώ δεν είμαι κάτι ξεχωριστό ή κάτι ιδιαίτερο· είμαι ένας από τους πολλούς ανθρώπους που ξαναβρήκα νόημα στη ζωή».

Ο Γιάννης δεν φοβήθηκε να κοιτάξει το παρελθόν του. «Υπήρξα φοβισμένος, θυμωμένος και απογοητευμένος. Τίποτα για εμένα δεν είναι απλό. Συμβίωση, φροντίδα, σχέσεις, όρια», εξομολογήθηκε. Το κλειδί, όμως, όπως εξήγησε, ήταν η απόφαση και η θέληση για μια νέα ζωή. Μια πίστη που γεννήθηκε χάρη στην ομάδα και την ατομική του θεραπεύτρια, η οποία τον έκανε να πιστέψει ότι μπορεί. Σήμερα, ο Noesis είναι αυτή ακριβώς η φωτογραφική ματιά που φιλτράρει τον κόσμο με σημείο αναφοράς την απεξάρτηση. Με την κάμερά του ανά χείρας, έστειλε ένα ηχηρό μήνυμα για το κοινωνικό στίγμα που πρέπει επιτέλους να σπάσει: «Συνεχίζουμε να παλεύουμε, και να παλεύουμε και για αυτούς που έφυγαν, γιατί ήταν οι φίλοι μας, τα αδέρφια μας, οι σύντροφοί μας».

Στη συνέχεια, η κοινωνιολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Βάλια Τσιριγώτη έδωσε πολιτική διάσταση στο ζήτημα, συνδέοντας την ψυχική υγεία με την ανάγκη για κοινωνική ανατροπή. Ασκώντας κριτική στην εργαλειοποίηση της «μείωσης της βλάβης» όταν αυτή επιβάλλεται από την εξουσία ως τεχνοκρατικό άλλοθι, σημείωσε ότι με αυτόν τον τρόπο αποπολιτικοποιείται η ψυχική οδύνη. «Οι άνθρωποι δεν έρχονται στις δομές για να λάβουν υπηρεσίες όπως στην εφορία. Έρχονται για να βρουν καταφύγιο, αναγνώριση, για να βρουν το μαζί», ανέφερε.

Η Μαρία Κεφαλά, από τη μεριά της, στάθηκε στην τεράστια δημοσιογραφική και ανθρώπινη ευθύνη της διαχείρισης μιας τέτοιας ιστορίας, ευχαριστώντας τον Γιάννη για την απόλυτη εμπιστοσύνη του. Σημείωσε μάλιστα με νόημα τη συγκινητική σύμπραξη των ανθρώπων πίσω από τις κάμερες, όπως του Γιαννάκη Χατζηγεωργίου, συνθεραπευόμενου του Γιάννη, που κάλυψε το backstage, αλλά και τη συγκλονιστική μουσική των Social Waste και του Δημήτρη Παπαβομβολάκη που έντυσε την έξοδο προς το φως.

Προς το τέλος της εκδήλωσης, μια γυναίκα ζήτησε το λόγο

Κι αν το ντοκιμαντέρ έδειξε τον δρόμο, η ίδια η ζωή ήρθε να επικυρώσει την αλήθεια του με τον πιο καθηλωτικό τρόπο. Σε μια αίθουσα ασφυκτικά γεμάτη, το μικρόφωνο άρχισε να πηγαίνει από χέρι σε χέρι και η εξομολόγηση έγινε συλλογική. Άλλοι απεξαρτημένοι και απεξαρτημένες πήραν τον λόγο, μοιραζόμενοι με σπάνια γενναιοδωρία κομμάτια από τη δική τους διαδρομή, τη δική τους πάλη με τα σκοτάδια και την αναγέννησή τους μέσα στην κοινότητα του 18 ΑΝΩ. Κάθε μαρτυρία και μια ψηφίδα αλήθειας, κάθε λέξη και μια επιβεβαίωση ότι ο δρόμος προς την ελευθερία δεν περπατιέται ποτέ μόνος.

Μέσα σε αυτό το κλίμα της απόλυτης συναισθηματικής πυκνότητας, ήρθε να προστεθεί η μάλλον πιο τρανταχτή, η πιο καθηλωτική ιστορία της βραδιάς. Μπροστά μπροστά στην αίθουσα, καθ’ όλη τη διάρκεια της προβολής, κάθονταν δύο γυναίκες, μια μεγαλύτερης ηλικίας και μια αρκετά νεότερη, πιασμένες σφιχτά, αδιαχώριστα, από το χέρι. Προς το τέλος της εκδήλωσης, η μία από τις δύο ζήτησε τον λόγο.

«Πριν από 17 χρόνια βγήκα κι εγώ από το 18 ΑΝΩ μαζί με την κόρη μου».

Ήταν μια εξαρτημένη μητέρα. Όταν η κόρη της ήταν μόλις πέντε ετών, πήρε την απόφαση να παλέψει. Και είχε τη δυνατότητα, χάρη στη φροντίδα, την επιστημονική γνώση και την ψυχοθεραπευτική διαύγεια με την οποία σχεδιάστηκε το 18 ΑΝΩ, να μην στερηθεί το παιδί της. Μπήκαν μαζί στην εξειδικευμένη δομή για μητέρες και βγήκαν από εκεί μαζί, νικήτριες, έτοιμες για μια καινούργια ζωή.

Ένα βουβό ρίγος, μαζί με μια βαθιά ανάταση ζεστασιάς, πλημμύρισε την αίθουσα. Αυτός ο δεσμός, οριστικά βγαλμένος στο φως, ήταν η ζωντανή, απτή απόδειξη. Όταν η επιστήμη συναντά τη συλλογική δουλειά και τίθεται στην υπηρεσία της κοινωνίας, η απόγνωση υποχωρεί. Το τραύμα επουλώνεται, ο αποκλεισμός σπάει και οι άνθρωποι που το σύστημα ξεβράζει ως «παρίες» ξαναβρίσκουν τον δρόμο για τη ζωή.

Η Μαρία Λούκα, project coordinator του Eteron και οικοδέσποινα της βραδιάς περιέγραψε με τον υπέροχο τρόπο της: «Ζήσαμε μια από τις πιο συγκινητικές βραδιές στο Eteron. Μπροστά μπροστά κάθονταν δύο γυναίκες, μια μεγαλύτερης ηλικίας και μια αρκετά νεότερη, που καθ’ όλη τη διάρκεια της προβολής και της συζήτησης που ακολούθησε ήταν πιασμένες σφιχτά η μία από την άλλην. Προς το τέλος της εκδήλωσης ζήτησε να μιλήσει η μια. «Πριν από 17 χρόνια βγήκα κι εγώ από το 18ΑΝΩ μαζί με την κόρη μου». Ήταν τοξικοεξαρτημένη μητέρα. Όταν η κόρη της ήταν πέντε ετών αποφάσισε να μπει στο πρόγραμμα απεξάρτησης του 18 ΑΝΩ και είχε τη δυνατότητα χάρη στη φροντίδα και την ψυχοθεραπευτική διαύγεια που ήταν σχεδιασμένο το 18 ΑΝΩ να μην στερηθεί το παιδί της, να το πάρει μαζί στην εξειδικευμένη δομή για μητέρες που είχε το πρόγραμμα και να βγουν από εκεί μαζί, νικήτριες, έτοιμες για την καινούργια τους ζωή. Δε μπορώ να σας περιγράψω το ρίγος αλλά και μια ανάταση ζεστασιάς που αισθανθήκαμε όλες και όλοι με το δεσμό αυτών των δύο γυναικών, μιας μητέρας και μιας κόρης, που ήταν πλέον οριστικά βγαλμένες στο φως. Μπορώ, όμως, με σιγουριά να πω ότι αυτή η ιστορία, όπως και άλλες που με σπάνια γενναιοδωρία μοιράστηκαν χθες, ήταν οι σάρκινες, απτές αποδείξεις πως όταν η επιστημονική γνώση αξιοποιείται προς όφελος της κοινωνίας και συναντιέται με τη συλλογική δουλειά, η απόγνωση μπορεί να αντιμετωπιστεί, το τραύμα να επουλωθεί, η οδύνη του αποκλεισμού να σπάσει και οι άνθρωποι που θεωρούνται «παρίες» να ξαναβρούν το δρόμο τους για τη ζωή. Νωρίτερα η αγαπημένη μου, πολύτιμη και σημείο αναφορά για πολλούς ανθρώπους, Κατερίνα Μάτσα εξηγούσε πως το σύστημα προκρίνει μόνο τη λειτουργικότητα, το να μπορείς να παράγεις και να καταναλώνεις σ’ έναν βίο στραγγισμένο από τη φαντασία, την επιθυμία, τη δημιουργία, την ελπίδα. Ότι εκεί στοχεύει και η κυβερνητική επίθεση στα δημόσια προγράμματα απεξάρτησης. Ότι διανύουμε σκοτεινούς καιρούς και γι’ αυτό είμαστε ακόμα περισσότερο αναγκασμένες να αναζητήσουμε το φως, να μην αποδεχτούμε την καταστροφή ως αναπόδραστο ορίζοντα. Θέλω να ευχαριστήσω πολύ τον Γιάννη Noesis_575* που αποτέλεσε την αφετηρία γι’ αυτό που βιώσαμε χθες, τις Μαρίες και όλη την ομάδα του untold για το όμορφο αποτέλεσμα και την καλή συνεργασία, τη Μυρτώ Αντωνοπούλου που ήταν η ιδανική συντονίστρια, τη Βάλια για την πάντα ευαίσθητη και ριζοσπαστική ματιά της, την Κατερίνα Μάτσα που είναι ένα δώρο για τον κόσμο μας, όλες και όλους που γεμίσατε ασφυκτικά τον χώρο με την αλήθεια σας, την τρυφερότητα και το πείσμα σας».

Η βραδιά στο Eteron, το οποίο λειτούργησε ως ο ιδανικός, διακριτικός καταλύτης για να ζυμωθεί αυτή η προσπάθεια και να βρει στέγη η δημόσια συζήτηση, έκλεισε με τη φράση της Κατερίνας Μάτσα να αντηχεί στους τοίχους της Λεωκορίου: «Και όλοι μαζί θα τα καταφέρουμε».

Σε μια εποχή που προωθεί τον ατομικισμό, εκείνη η ημέρα ήταν μια υπενθύμιση ότι η επιστροφή στη ζωή είναι μια βαθιά πολιτική, συλλογική νίκη.

Φωτογραφίες: Σωτήρης Τσίτος

Διαβάστε επίσης:

Από τη σκιά στο φως: Oι 575 ημέρες του Noesis 575*

Ιστορίες από το 18 ΑΝΩ – «Ο μπαμπάς μου, όσο ήταν στο πρόγραμμα απεξάρτησης, μου έγραψε ένα παραμύθι»

Γιώργος Νίκας: Ο μαέστρος των Social Waste που δίνει φωνή στο ξύλο και λύτρωση στον ήχο του «575 ημέρες στο 18 Άνω»