Η Vogue προκάλεσε κύμα συζητήσεων με το πρόσφατο άρθρο της «Is Having a Boyfriend Embarrassing Now?», θέτοντας ένα ερώτημα που, αν και φαινομενικά ελαφρύ, διαπερνά βαθιά κοινωνικά και πολιτισμικά νοήματα.

@hetall_patell @Chanté Joseph 👏🏽👏🏽👏🏽👏🏽 #fyp #britishvogue #beingsingle #relatable #breakup @British Vogue ♬ original sound – goddess.of.survival?

@denisedogann I knew I was living a trendy lifestyle 🤭 #fyp #britishvogue #vogue ♬ original sound – euph5ric

Δεν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη άρθρο για τις σχέσεις. Πρόκειται για έναν καθρέφτη του σύγχρονου πολιτισμού. Πώς οι ταυτότητες, οι έμφυλοι ρόλοι και οι κοινωνικές προσδοκίες ανασχηματίζονται μέσα από το βλέμμα της αισθητικής, της αγοράς και της ψηφιακής δημόσιας σφαίρας.

@chantayyjayy

So many thoughts! This is my 2AM summary please go and read ❤️

♬ original sound – Chanté Joseph

Το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι μόνο τι ρωτά η Vogue, αλλά ποια το ρωτά. Ένα περιοδικό μόδας, σύμβολο της καταναλωτικής κουλτούρας του 20ού αιώνα, που έχτισε τη δύναμή του πάνω στην αισθητικοποίηση του γυναικείου σώματος και στην εμπορευματοποίηση της γυναικείας ταυτότητας, παρεμβαίνει σήμερα σε ζητήματα έμφυλης αυτονομίας, κοινωνικών στερεοτύπων και ψυχολογικής ελευθερίας.

Αυτή η αντίφαση, μια βιομηχανία που ιστορικά υπήρξε φορέας επιβολής προτύπων να μιλά για την αποδόμησή τους, δείχνει ότι ο σύγχρονος φεμινιστικός λόγος δεν βρίσκεται πλέον εκτός του συστήματος, αλλά μέσα του, ως αναπόσπαστο μέρος της νεοφιλελεύθερης πολιτισμικής οικονομίας.

Τι σημαίνει πρακτικά αυτό; Ο φεμινισμός, αντί να λειτουργεί αντικαπιταλιστικά ή αντικοινωνικά, έχει γίνει συμβατός με τον καπιταλισμό. Αντί να πολεμά τα πρότυπα, παράγει νέα, απλώς πιο «μοντέρνα». Η «γυναίκα-υποκείμενο» δεν είναι πια η παθητική σύζυγος ή μητέρα, αλλά η «ισχυρή, ανεξάρτητη γυναίκα» που δουλεύει, ξοδεύει, αυτοδιαχειρίζεται και «επενδύει στον εαυτό της». Και όλα αυτά, φυσικά, χωρίς να αλλάζει ο βασικός μηχανισμός εξουσίας. Το κοινωνικό σύστημα παραμένει το ίδιο, απλώς γίνεται πιο «προοδευτικό» στην επιφάνειά του.

Αλλά ας επιστρέψουμε στο άρθρο. Η Vogue δεν είναι απλώς ένα περιοδικό. Είναι θεσμός. Από τον 20ό αιώνα και μετά, η Vogue όριζε και συνεχίζει να ορίζει ποιο σώμα, ποια συμπεριφορά και ποιο ύφος θεωρείται «γυναικείο», «επιθυμητό» και «μοντέρνο». Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η απόφασή της να θέσει το ερώτημα αν «είναι ντροπή να έχεις αγόρι;» δεν είναι ριζοσπαστική απλώς επειδή μιλά για σχέσεις. Είναι ριζοσπαστική επειδή μεταφέρει το πεδίο της γυναικείας αυτενέργειας από το σώμα στο νόημα. Από το «τι φοράς» στο «ποια είσαι και γιατί».

Ωστόσο, η φαινομενική χειραφέτηση που προβάλλεται μέσα από αυτό το άρθρο παραμένει εγγεγραμμένη σε ένα φιλελεύθερο αφήγημα. Η γυναίκα ορίζεται ως άτομο-επιχειρηματίας του εαυτού της, ως υποκείμενο που «επιλέγει» πότε να είναι σε σχέση, πώς να προβάλλει τον εαυτό της και πώς να διαχειρίζεται τη δημόσια εικόνα της.

Πρόκειται για την ίδια λογική που η Rosalind Gill, και άλλοι ερευνητές και ερευνήτριες, περιγράφουν ως «νεοφιλελεύθερο φεμινισμό», μια μορφή χειραφέτησης που δεν απελευθερώνει τη γυναίκα από τα κοινωνικά πρότυπα, αλλά της μεταφέρει την ευθύνη να τα διαχειριστεί μόνη της.

Στην ουσία, δεν αμφισβητεί τις κοινωνικές και οικονομικές δομές που δημιουργούν ανισότητα, όπως την εκμετάλλευση στην εργασία, τη σεξιστική κουλτούρα, τη μητρότητα χωρίς στήριξη κτλ αλλά μεταφράζει τα συστημικά προβλήματα σε ατομικά «προβλήματα αυτοδιαχείρισης».

Η Vogue, λοιπόν, ενώ φαίνεται να αμφισβητεί την ιδέα της γυναίκας που «ολοκληρώνεται» μέσω ενός άντρα, στην πραγματικότητα προωθεί ένα νέο, πιο λεπτό στερεότυπο. Τη γυναίκα που ολοκληρώνεται μέσω της αυτονομίας της ως ατόμου της αγοράς, που «επενδύει» στον εαυτό της, «επιλέγει» πώς να εμφανίζεται, «αποφασίζει» πότε και αν θα συνδεθεί. Η ελευθερία γίνεται έτσι μορφή κατανάλωσης. Άλλο ένα lifestyle.

Το άρθρο θίγει εύστοχα τη νέα μορφή κοινωνικής πίεσης που δημιουργούν τα social media, τη μετατροπή της σχέσης σε δημόσιο θέαμα, τη διάχυση της ιδιωτικότητας, την ανάγκη να επιβεβαιώνεσαι μέσα από το βλέμμα του άλλου. Όμως, πίσω από αυτή την «ελευθερία να μην δείχνεις» κρύβεται μια νέα μορφή επιτήρησης, όχι πλέον εξωτερικής, αλλά εσωτερικευμένης.

Η γυναίκα δεν καλείται πια να δείξει ότι έχει άντρα. Καλείται να δείξει ότι δεν χρειάζεται να έχει. Αυτή η μετατόπιση, από την εξάρτηση στην αυτάρκεια, δεν είναι απελευθερωτική αν δεν συνοδεύεται από κριτική στο ίδιο το πλαίσιο που επιβάλλει να δείχνεις κάτι. Είναι απλώς μια εναλλαγή προτύπου. Μια μετατόπιση από το «είμαι σε σχέση» στο «είμαι ανεξάρτητη», χωρίς αμφισβήτηση της βαθύτερης λογικής που απαιτεί η γυναικεία ταυτότητα να αποδεικνύεται δημοσίως.

Επομένως το ερώτημα που τίθεται είναι «χειραφέτηση ή ενσωμάτωση;»

Η Vogue δεν είναι ένας ουδέτερος παρατηρητής. Είναι φορέας ιδεολογίας. Και η ιδεολογία της, παρά τις προοδευτικές της διατυπώσεις, είναι βαθιά φιλελεύθερη. Η χειραφέτηση που προτείνει δεν είναι συλλογική, αλλά ατομική. Δεν στοχεύει στη ριζική αλλαγή των κοινωνικών δομών, αλλά στην ψυχολογική ενδυνάμωση του υποκειμένου μέσα σε αυτές. Πρόκειται για την «ενδυνάμωση» που πωλείται, προωθείται, αισθητικοποιείται.

Η γυναίκα της Vogue δεν είναι πια η νοικοκυρά του ’60, αλλά ούτε και η εργάτρια του φεμινιστικού κινήματος. Είναι η καταναλώτρια του εαυτού της. Η Vogue της δίνει λόγο να αισθάνεται «ελεύθερη» υπό την προϋπόθεση ότι θα συνεχίσει να εκφράζει αυτή την ελευθερία μέσα από τα προϊόντα, τις αισθητικές, και τις συμπεριφορές που η ίδια η αγορά ορίζει ως «χειραφετημένες».

Η αληθινή ρήξη, επομένως, δεν βρίσκεται στο αν «είναι ντροπή να έχεις αγόρι», αλλά στο αν είναι δυνατόν να υπάρξει γυναικεία ταυτότητα έξω από τα πρότυπα της κατανάλωσης και της αυτοπαραγωγής. Η απελευθέρωση από το στερεότυπο της γυναίκας που «ολοκληρώνεται μέσω του άντρα» είναι μόνο το πρώτο βήμα.

Το επόμενο είναι η απελευθέρωση από την ιδέα ότι πρέπει να «ολοκληρώνεται» μέσω οτιδήποτε. Η γυναίκα δεν χρειάζεται ούτε τη σχέση, ούτε την εικόνα της ανεξαρτησίας της, για να υπάρξει. Η ύπαρξή της δεν είναι project.

Αυτό είναι το σημείο που η Vogue, παρά την πρόθεσή της, δεν αγγίζει, γιατί το να το αγγίξει θα σήμαινε να αμφισβητήσει και τον ίδιο της τον ρόλο, ως θεσμό που μετατρέπει τη γυναικεία ταυτότητα σε αφήγημα, και το αφήγημα σε προϊόν.

Στο τέλος, η Vogue έχεο δίκιο. Το να έχεις ή να μην έχεις σύντροφο δεν ορίζει την αξία σου. Όμως, η πραγματική χειραφέτηση δεν μπορεί να είναι αισθητική ούτε ατομική. Δεν έρχεται από το αν «επιλέγεις» να έχεις ή να μην έχεις σχέση, αλλά από τη δυνατότητα να ζεις έξω από τα συστήματα που μετατρέπουν τις επιλογές σου σε δηλώσεις. Και εκεί, η Vogue δεν είναι μόνο μέρος της συζήτησης, αλλά μέρος του ίδιου του προβλήματος που προσπαθεί να λύσει.

Διαβάστε επίσης:

Η Συννεφούλα στον Άγνωστο Στρατιώτη

Τι πεθαίνει μαζί με τον άνθρωπο;

Το coming out που δε σου χρωστάω