Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την τηλεοπτική κάλυψη των αγώνων στίβου γυναικών εξέδωσαν η European Broadcasting Union (EBU) και η European Athletics, επιχειρώντας να περιορίσουν πρακτικές που επί δεκαετίες έχουν κατηγορηθεί ότι συμβάλλουν στη σεξουαλικοποίηση των αθλητριών.

Ο οδηγός, με τίτλο Raising the Bar, παρουσιάστηκε τον Ιούνιο και απευθύνεται στους τηλεοπτικούς παραγωγούς, σκηνοθέτες και τεχνικά συνεργεία που καλύπτουν διεθνείς διοργανώσεις. Στόχος του είναι η υιοθέτηση ενός κοινού πλαισίου τηλεοπτικής παραγωγής, ώστε η κάμερα να αναδεικνύει πρωτίστως την αθλητική επίδοση και όχι το σώμα των αθλητριών.

Παρότι αρκετά δημοσιεύματα έκαναν λόγο για «απαγόρευση 13 γωνιών λήψης», στην πραγματικότητα ο οδηγός δεν θεσπίζει έναν κατάλογο απαγορευμένων πλάνων. Αντίθετα, παρουσιάζει 13 χαρακτηριστικά παραδείγματα λήψεων που κρίνονται προβληματικές και εξηγεί γιατί θα πρέπει να αποφεύγονται, αφήνοντας παράλληλα περιθώριο στους τηλεοπτικούς σκηνοθέτες να επιλέγουν τις κατάλληλες εικόνες ανάλογα με το αγώνισμα.

Οι λήψεις που χαρακτηρίζονται προβληματικές

Μεταξύ άλλων, οι οδηγίες αποθαρρύνουν χαμηλές γωνίες λήψης πίσω από τις αθλήτριες, παρατεταμένα κοντινά πλάνα σε γλουτούς, στήθος ή καβάλο, αργές επαναλήψεις (slow motion) που δεν εξυπηρετούν την ανάλυση της τεχνικής αλλά εστιάζουν σε μέρη του σώματος, πλάνα που απομονώνουν συγκεκριμένα σημεία του σώματος αντί να παρουσιάζουν ολόκληρη την αθλητική προσπάθεια, λήψεις που μπορούν εύκολα να αποκοπούν από το αγωνιστικό τους πλαίσιο και να αναπαραχθούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως σεξουαλικοποιημένο περιεχόμενο.

Αντί αυτών, ο οδηγός προτείνει ευρύτερα πλάνα, λήψεις που αναδεικνύουν την τεχνική εκτέλεση των αγωνισμάτων και γωνίες που επιτρέπουν στον θεατή να κατανοήσει την επίδοση χωρίς να μετατοπίζεται η προσοχή στο σώμα της αθλήτριας.

Η αφορμή πίσω από τις νέες οδηγίες

Η πρωτοβουλία δεν προέκυψε τυχαία.

Τα τελευταία χρόνια έχει ενταθεί η συζήτηση γύρω από τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι γυναίκες στον αθλητισμό, με αφορμή περιστατικά κατά τα οποία τηλεοπτικές λήψεις έγιναν viral όχι για τις επιδόσεις των αθλητριών αλλά για το περιεχόμενό τους.

Παράλληλα, έρευνες για την κάλυψη του γυναικείου αθλητισμού έχουν δείξει ότι οι γυναίκες εξακολουθούν να παρουσιάζονται συχνότερα μέσα από το πρίσμα της εμφάνισης, της ενδυμασίας ή της εξωτερικής τους εικόνας, σε αντίθεση με τους άνδρες αθλητές, στους οποίους η έμφαση δίνεται κυρίως στην απόδοση, τη δύναμη και την τεχνική.

Η EBU επισημαίνει ότι οι τηλεοπτικές εικόνες δεν είναι ουδέτερες, αλλά διαμορφώνουν αντιλήψεις και στερεότυπα, γι’ αυτό και θεωρεί ότι η τηλεοπτική παραγωγή οφείλει να ακολουθεί συγκεκριμένες αρχές που προάγουν την ισότιμη εκπροσώπηση των αθλητών και των αθλητριών.

Η συζήτηση δεν τελειώνει στην κάμερα

Η ιστορία των γυναικών είναι γεμάτη από κανόνες για το σώμα τους. «Ντύσου πιο σεμνά», «μην κυκλοφορείς μόνη», «μην προκαλείς», «μην κάθεσαι έτσι», «μην τραβάτε αυτό το πλάνο». Κάθε εποχή βρίσκει τον δικό της τρόπο να διαχειριστεί τη σεξουαλικοποίηση των γυναικών. Το κοινό τους στοιχείο, όμως, παραμένει το ίδιο. Αντί να αλλάζει το βλέμμα που αντικειμενοποιεί, αλλάζουν οι κανόνες γύρω από το γυναικείο σώμα.

Η πρωτοβουλία της EBU αποτελεί αναμφίβολα ένα σημαντικό βήμα. Αναγνωρίζει ότι ο τρόπος με τον οποίο κινηματογραφείται ένας αγώνας δεν είναι ουδέτερος και ότι η τηλεοπτική εικόνα μπορεί είτε να αναπαράγει είτε να αμφισβητήσει έμφυλα στερεότυπα. Όμως, αν η συζήτηση εξαντληθεί στο ποιες γωνίες λήψης επιτρέπονται και ποιες όχι, υπάρχει ο κίνδυνος να αναπαράγουμε, έστω και άθελά μας, μια πολύ γνώριμη πατριαρχική λογική. Κάθε φορά που οι γυναίκες γίνονται αντικείμενο σεξουαλικοποίησης, αλλάζουμε τον τρόπο που παρουσιάζονται οι ίδιες αντί να αναρωτηθούμε γιατί συνεχίζουμε να τις κοιτάμε έτσι.

Το ζητούμενο δεν είναι να «προστατευθούν» τα γυναικεία σώματα από το βλέμμα της κάμερας, σαν να είναι τα ίδια η πηγή του προβλήματος. Το σώμα μιας αθλήτριας δεν είναι προκλητικό επειδή φορά το αγωνιστικό της ένδυμα, ούτε γίνεται αντικείμενο επειδή εκτίθεται στον φακό. Είναι ένα σώμα που προπονείται, ιδρώνει, τραυματίζεται, διεκδικεί μετάλλια και καταρρίπτει ρεκόρ. Η σεξουαλικοποίησή του δεν είναι εγγενές χαρακτηριστικό του, αλλά κοινωνική κατασκευή.

Με άλλα λόγια, το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο σώμα των αθλητριών αλλά στο βλέμμα που έχει εκπαιδευτεί να το αντιμετωπίζει πρωτίστως ως αντικείμενο επιθυμίας και όχι ως φορέα δύναμης, δεξιότητας και αθλητικής υπεροχής. Αυτό που η φεμινιστική θεωρία περιγράφει εδώ και δεκαετίες ως male gaze δεν αφορά μόνο την κάμερα. Αφορά έναν ολόκληρο πολιτισμικό τρόπο θέασης, μέσα από τον οποίο το γυναικείο σώμα αξιολογείται διαρκώς ως εικόνα προς κατανάλωση.

Γι’ αυτό και, όσο σημαντική κι αν είναι η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο κινηματογραφούνται οι αθλήτριες, δεν αρκεί από μόνη της. Αν η λύση περιοριστεί στο να απαγορεύσουμε συγκεκριμένα πλάνα, υπάρχει ο κίνδυνος να αφήσουμε ανέγγιχτο τον μηχανισμό που τα καθιστά προβληματικά εξαρχής. Διαφορετικά, η ευθύνη μετατοπίζεται ξανά στην εικόνα του γυναικείου σώματος αντί στην κουλτούρα που επιμένει να το αντικειμενοποιεί.

Η πραγματική πρόκληση, επομένως, δεν είναι αν θα αλλάξουν οι οδηγίες προς τους σκηνοθέτες, αλλά αν θα αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο τα μέσα ενημέρωσης, οι αθλητικοί οργανισμοί αλλά και το κοινό αντιλαμβάνονται τις γυναίκες στον αθλητισμό. Όχι ως σώματα που πρέπει να προστατευθούν από τη σεξουαλικοποίηση, αλλά ως αθλήτριες που δικαιούνται να αναγνωρίζονται πρωτίστως για την επίδοσή τους. Γιατί η απελευθέρωση των γυναικείων σωμάτων δεν περνά από την απόκρυψή τους, αλλά από την αποδόμηση του βλέμματος που εξακολουθεί να τα αντιμετωπίζει ως αντικείμενα.

Διαβάστε επίσης:

Συνέλαβαν μητέρα πρόσφυγα και τα δύο της παιδιά που πήγαν να ζητήσουν άσυλο στη Μαλακάσα – Η πρώτη «επιτυχία» του Νέου Συμφώνου της ΕΕ

AI Agent της OpenAI χάκαρε εταιρεία για να λύσει ένα τεστ

Η Νέα Δημοκρατία δεν είναι Ισπανία για μια εντεκάδα λόγους