Πάντα είχα περιέργεια για τις ποικιλίες του καφέ, για τα εξωτικά ονόματα χωρών που, την ώρα που περίμενα στη σειρά για τον δικό μου, έμοιαζαν να κουβαλούν τις δικές τους μοναδικές ιστορίες. Διαβάζοντας πρόσφατα το βιβλίο «Γιατί αποτυγχάνουν τα έθνη» των διακεκριμένων με Νόμπελ Οικονομίας Daron Acemoglu & James Robinson, στάθηκα σε μία από αυτές: τη Γουατεμάλας.

Του Γιώργου Καρακασίδη

Οι κάτοικοι της Γουατεμάλας είναι απόγονοι των Μάγια, ενός πολιτισμού που είχε αναπτύξει πόλεις-κράτη με προηγμένη γνώση στην αστρονομία και την αγροτική οργάνωση, αλλά και διαρκείς συγκρούσεις για γη και εξουσία. Όταν έφτασαν οι Ισπανοί κονκισταδόρες τον 16ο αιώνα, βρήκαν αυτόν τον κόσμο διαιρεμένο και τον υπέταξαν σε σκληρή εκμετάλλευση: άρπαξαν τη γη, επέβαλαν καταναγκαστική εργασία και συγκέντρωσαν την εξουσία σε μια στενή αποικιακή ελίτ. Έτσι γεννήθηκαν οι λεγόμενοι «κλειστοί θεσμοί» που περιγράφουν οι Acemoglu & Robinson – θεσμοί φτιαγμένοι για να υπηρετούν μόνο τους λίγους εις βάρος των πολλών.

Από την αποικιακή περίοδο, οι ιθαγενείς, απόγονοι των Μάγια, υποτάχθηκαν στο mandamiento, τοπική έκδοση του repartimiento, ενός ισπανικού συστήματος που υποχρέωνε τους ιθαγενείς σε καταναγκαστική εργασία για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Οι ορεινές περιοχές, όπως το Mazatenango και το Quetzaltenango, παρέμειναν απομονωμένες, περιορίζοντας την αγροτική παραγωγή και τη διάχυση τεχνολογίας.

Lake Atitlán

Η εξουσία συγκεντρώθηκε σε μια μικρή ελίτ, απόγονους των Ισπανών κονκισταδόρων, που διατήρησε τον απόλυτο έλεγχο στη γη και την πολιτική. Στα μέσα του 18ου αιώνα ιδρύθηκε το Condulado de Comercio (1753), ένας εμπορικός θεσμός που ενίσχυσε τα μονοπωλιακά συμφέροντα της ελίτ. Η ίδια η ελίτ αντιτάχθηκε στη δημιουργία λιμανιού και στη βελτίωση του δρόμου που θα ένωνε το ορεινό Quetzaltenango με την παραλιακή επαρχία Suchitepéquez, ώστε να μην αναδυθεί μια ανεξάρτητη εμπορική τάξη που θα μπορούσε να απειλήσει τα συμφέροντά της. Μεγάλο μέρος της γης παρέμενε ακαλλιέργητο ή ανήκε σε κοινοτικά αγροκτήματα (ejidos),στα οποία οι κοινότητες διαχειρίζονταν τη γη συλλογικά για την επιβίωση και την τοπική παραγωγή.

Quetzaltenango

Στις αρχές του 19ου αιώνα, με την εμφάνιση των libertarios (φιλελεύθερων),άρχισε η ιδιωτικοποίηση της κρατικής γης, ανατρέποντας το καθεστώς του δικτάτορα Rafael Carrera κι επιτρέποντας τη μαζική ανάπτυξη της παραγωγής καφέ. Ωστόσο, το Διάταγμα 177 (1877) θεσμοθέτησε την υποχρεωτική εργασία στις φυτείες καφέ, δένοντας ακόμη περισσότερο τους ιθαγενείς στο σύστημα εκμετάλλευσης. Παρά την ιδιωτικοποίηση, οι εργάτες ελέγχονταν μέσω του βιβλιαρίου εργασίας (libreta), όπου αναγραφόταν για ποιον εργάζονταν και καταγράφονταν τα χρέη τους, περιορίζοντας την ελευθερία τους να αλλάξουν εργοδότη.

Μπαίνοντας στον 20ο αιώνα, η χώρα βρέθηκε υπό την καταπιεστική διακυβέρνηση του Χόρχε Ουμπίκο, ο οποίος εμπόδισε την εκβιομηχάνιση της παραγωγής του καφέ, φτάνοντας στο σημείο να απαγορεύσει ακόμα και τη χρήση λέξεων όπως sindicatos (συνδικάτα) και huelgas (απεργίες). Ο Ουμπίκο αναγκάστηκε να παραιτηθεί το 1944, έπειτα από οργανωμένες φοιτητικές διαδηλώσεις. Παρόλο που το 1945 εγκαθιδρύθηκε δημοκρατικό καθεστώς, αυτό ανετράπη με πραξικόπημα του 1954, με συνέπεια η Γουατεμάλα να βυθιστεί σε έναν αιματηρό εμφύλιο. Η δημοκρατία επανήλθε στη χώρα μόνο μετά το 1986.

Antigua

Σήμερα, οι λόφοι της Γουατεμάλας παράγουν καφέ Arabica υψηλής ποιότητας, όπως τις ποικιλίες Antigua, Huehuetenango και Cobán. Κάθε φλιτζάνι, όμως, φέρει τα ίχνη της ιστορίας: από τους θεσμούς και τις ελίτ μέχρι τη γεωγραφία και τις πολιτικές αποφάσεις που διαμόρφωσαν την αγροτική παραγωγή σε αυτή την όμορφη χώρα.

Διαβάστε επίσης:

Όταν η προβοκατορολογία γίνεται διασπαστική και επικίνδυνη

Άλλος για προβοκάτσια;

Νεαροί ξεκίνησαν απεργία πείνας στις φυλακές Χανίων: Δεν τους δίνουν κουβέρτες και σαπούνι

TheUntoldgr, για ό,τι δεν σου λένε και ό,τι δεν σου δείχνουν.