Πίσω από αυτό που στην καθημερινότητα ονομάζουμε «αφήγημα» προς το συμφέρον μιας ομάδας, ενός οργανισμού ή μιας κυβέρνησης, βρίσκεται στις περισσότερες των περιπτώσεων μια ομάδα ένστολων ή επιστημόνων που το σχεδιάζουν, το αξιολογούν και το επαναξιολογούν σε βάθος χρόνου ως προς την αποτελεσματικότητά του.

Η πολεμική προπαγάνδα είναι η συστηματική προσπάθεια χειραγώγησης της κοινής γνώμης σε καιρό πολέμου. Ο γνωστικός ή γνωσιακός πόλεμος (Cognitive warfare) είναι στην ουσία το ψηφιακό παιδί της πολεμικής προπαγάνδας, με την διαφορά πως μπορεί να προλειάνει το έδαφος για μια εμπόλεμη σύγκρουση.

Γνωστότερη εκπρόσωπος αυτής της μορφής στρατηγικής και προπαγάνδας είναι η συμπεριφορική ψυχολόγος Τάνα Κρούσον η οποία και συνεργάζεται με το ΝΑΤΟ, το υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ (Πεντάγωνο), τον Οργανισμό Αμερικανικών Κρατών και στην οποία οφείλεται ο σχεδιασμός προγραμμάτων γνωστικού πολέμου, καθώς και μέτρων και αφηγημάτων εναντίον του.

Πρέπει να κατανοήσουμε πως σε όσα αφορούν τον γνωστικό πόλεμο είμαστε σε πόλεμο 24 ώρες το 24ωρο, ακόμα και όταν θεωρούμε πως είμαστε ασφαλείς στο κινητό, τον υπολογιστή ή την τηλεόρασή μας.

Ταυτόχρονα είναι κάτι που ξεφεύγει από τον στενό ορισμό της διαμάχης μεταξύ κρατών και έχει εφαρμογή σε οργανισμούς εταιρείες, ακόμη και σε αθλήματα, όπου η διαφορά έγκειται στην επιστημονικότητα και τον τρόπο εφαρμογής.

Ηγέτες κρατών υπό την επιρροή του γνωστικό πολέμου

Από τον γνωστικό πόλεμο ή γνωστικά λάθη δεν ξεφεύγουν ούτε οι ηγέτες χωρών, οι οποίοι είναι αντίστοιχα χειραγωγίσιμοι, ο καθένας σε σχέση με το δικό του «wiring», δηλαδή τον τρόπο που είναι «προγραμματισμένος», τις συνήθειες, την ιδεολογία και τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του.

Στους ηγέτες, η πρόσβαση σε αποκλειστική πληροφόρηση, μπορεί είτε να διαστρεβλώσει, είτε να βελτιώσει την κρίση. Αυτό έχει να κάνει και με την ποιότητα της πληροφορίας η οποία μπορεί να προέρχεται από μυστικές υπηρεσίες και υπηρεσίες πληροφοριών, έως μέσα ενημέρωσης ή να είναι αποτέλεσμα.

Ο γνωστικός πόλεμος είναι με λίγα λόγια, η σύγχρονη μορφή μη συμβατικού ή ασύμμετρου πολέμου, που έχει ως κύριο σκοπό την χειραγώγηση πολιτών και εξυπηρετώντας τα συμφέροντα του πολιτικού, στρατιωτικού και βιομηχανικού κατεστημένου της χώρας, του λόμπι ή ακόμα και της εταιρείας που την ασκεί και αυξάνει την πίεση προς τους πολιτικούς ηγέτες μέσα από την εσωτερική κοινή γνώμη.

Το «πάτημα» του γνωσιακού πολέμου είναι η δυσπιστία απέναντι στις κυβερνήσεις, η έλλειψη εμπιστοσύνης σε θεσμούς, σε μέσα ενημέρωσης και ειδικούς. Η οικονομική και η πολιτική ανασφάλεια είναι επίσης κρίσιμη για την επιτυχία του γνωσιακού πολέμου και πολύ εύκολος τρόπος να ανθίσει ο λαϊκισμός και η δημαγωγία..

Ο γνωσιακός πόλεμος έχει ως τελικό σκοπό την δημιουργία πόλωσης, ανεξάρτητα αν ήταν εξαρχής ο κύριος στόχος ή απλά το υποπροϊόν για την επίτευξη του στόχου. Στο τέλος θα μείνει η πόλωση και τα ρήγματα στις κοινωνίες. Ο γνωσιακός πόλεμος είναι εξαιρετικά επιτυχημένος όταν πατάει σε προϋπάρχοντα ρήγματα.

Η πόλωση επιδοτείται στα κοινωνικά δίκτυα, καθώς δημιουργούνται συναισθήματα, υπάρχει αγανάκτηση και είναι ακόμα πιο δυναμικά όταν χρησιμοποιούνται με εικόνα και βίντεο ή παίρνουν αντιδράσεις πολύ γρήγορα. Δεν είμαστε οι άνθρωποι στραβοί, στραβός είναι ο γιαλός. Υπηρεσίες, κυβερνήσεις, πλατφόρμες και τεχνολογίες εκμεταλλεύονται τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά για την χειραγώγηση των πολιτών.

Πρόσφατα παραδείγματα γνωσιακού πολέμου και εφαρμογές

Ένα πολύ απλό παράδειγμα είναι οι διαδηλώσεις στο Ιράν, οι οποίες ξεκίνησαν με υπαρκτές πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές αντιδράσεις των Ιρανών πολιτών, οι οποίες υποβοηθήθηκαν τεχνικά (εξοπλισμός Starlink, eSIM) και στρατιωτικά με οπλισμό από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, ενώ για το αφήγημα χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον το Iran International και δυτικά μέσα.

Αποτέλεσαν την αφορμή για την εκκίνηση και αιτιολόγηση της επίθεσης ΗΠΑ και Ισραήλ στην παγκόσμια κοινή γνώμη και τους Ιρανούς της διασποράς. Η επιχείρηση ξεκίνησε στα τέλη του Δεκεμβρίου του 2025 και τελείωσε την πρώτη ημέρα του πολέμου με τον βομβαρδισμό του Δημοτικού σχολείου στη Μινάμπ από πλοίο των ΗΠΑ, λόγω παρωχημένων πληροφοριών.

Αντίστοιχα, το Ιράν πατώντας πάνω στην επικαιρότητα και προϋπάρχον ρήγμα στην αμερικανική κοινωνία, βάφτισε με ιδιαίτερη επιτυχία τις ΗΠΑ και το Ισραήλ ως «καθεστώς Επστάιν».

Παρότι ο Επστάιν είναι πολύ πιθανό να παρείχε και ανά περιπτώσεις πράγματι παρείχε αποκλειστική πληροφόρηση για να επηρεάσει πρόσωπα και καταστάσεις, δεν ήταν παρά ένα πιόνι σε μια παγκόσμια σκακιέρα. Όπου για παράδειγμα οι χρηματοδότες του Τραμπ, ως επί το πλείστον φανατικοί υπέρ του Ισραήλ, είχαν πολύ μεγαλύτερη επιδραστικότητα από τον Έπσταϊν.

Όμως ο τελευταίος μπορούσε να χρησιμοποιηθεί καλύτερα για να παρουσιαστεί το στρατιωτικό και βιομηχανικό σύμπλεγμα των ΗΠΑ και Ισραήλ ως ο απόλυτος κακός.

Αντίστοιχα η ΕΕ έχει μπλοκάρει ρωσικά ΜΜΕ, αποκρύπτει χτυπήματα των Ουκρανών έναντι αμάχων και πολιτικών υποδομών, υπερτονίζοντας τα χτυπήματα των Ρώσων έναντι αμάχων και πολιτικών υποδομών.

Οι προσαρτημένες στη Ρωσία περιφέρειες, ονομάζονται από τη Δύση και το ΝΑΤΟ ως «κατεχόμενα εδάφη», ενώ το Ισραήλ στον Λίβανο «θα παραμείνει στις ζώνες ασφαλείας» (υπ. Άμυνας του Ισραήλ, Ίσραελ Κατζ στις 15 Ιουνίου του 2026) στον νότο και «χτυπά στόχους της Χεζμπολάχ», παρότι γνωρίζουμε πως διενεργείται εθνοκάθαρση εναντίον των σιιτών του Λιβάνου, ισοπεδώνουν χωριά σιιτών και χριστιανών, σκοτώνουν αμάχους, χτυπούν ασθενοφόρα και ιατρικά κέντρα. Κυρίως όμως γνωρίζουμε πως κατέχουν εδάφη στον νότιο Λίβανο.

Η χρήση λοιπόν της γλώσσας κατά το δοκούν, η ωραιοποίηση καταστάσεων και η χρήση των λέξεων που περιγράφουν μια κατάσταση, αναλόγως με το ποιον υποστηρίζει ο πομπός, είναι χαρακτηριστικά τόσο του γνωστικού πολέμου, όσο και της πολεμικής προπαγάνδας και πρέπει να λειτουργεί ως δείκτης για την κριτική ματιά στην πηγή που ξεφεύγει από την πραγματικότητα στο έδαφος.

Για να είναι επιτυχημένη οποιαδήποτε επιχείρηση γνωσιακού πολέμου οφείλει να εμπλέκει αληθινά με φανταστικά γεγονότα, τονίζει το συναίσθημα σε βάρος της λογικής και χρησιμοποιεί παραχάραξη αριθμών. Στους βασικούς στόχους είναι η διάβρωση της δημόσιας εμπιστοσύνης. Παίζει με την ταυτότητα, την κοινωνική συνοχή και τις ψυχολογικές συνθήκες κάτω από τις οποίες ο μέχρι τότε θεατής, θα αναλάβει δράση.

Σε ποιους άξονες κινείται ο γνωστικός πόλεμος και η πολεμική προπαγάνδα

• Παραπληροφόρηση και προπαγάνδα μέσω της διάδοσης fake news, χρήση διαστρεβλωμένων αφηγημάτων, πλημμύρα πληροφοριών (Τέμπη) ώστε αντί για την λογοκρισία που γίνεται αισθητή στα μάτια σχετικών και άσχετων, τα κοινωνικά δίκτυα και τα ΜΜΕ κατακλύζονται από σχετικό και άσχετο περιεχόμενο, ώστε το κοινό να χαθεί σε έναν κυκεώνα πληροφοριών. Αυτό μπορεί να στερήσει απαντήσεις σε κρίσιμα ερωτήματα. Προκαλεί πνευματική κόπωση στον χρήστη με σκοπό την παραίτησή του από το ζήτημα.
• Χρήση και κατάχρηση των κοινωνικών δικτύων: Χρήση ή παραμετροποίηση των αλγορίθμων των κοινωνικών δικτύων, ώστε να μειώνεται η εμφάνιση μιας άποψης. Το ζήσαμε με το Shadowban, κυρίως στα Facebook, Instagram τις πρώτους μήνες του πολέμου στη Γάζα. Ανατράπηκε γιατί φιμώθηκαν άτομα που ουσιαστικά «έφερναν κόσμο» και «κρατούσαν χρονικά κόσμο» στο μέσον. Η κατάχρηση των κοινωνικών δικτύων χρησιμοποιείται και για την δημιουργία πόλωσης, όπως συμβαίνει σε όλη την Ευρώπη με την αφορμή του Μπέλφαστ.
• Πολλά μέσα ενημέρωσης χρησιμοποιούν αφηγήματα που είναι απευθείας προϊόν πολεμικής προπαγάνδας ή γνωσιακού πολέμου. Το ΑΠΕ και το Reuters είναι διαβόητα μεταξύ δημοσιογράφων για τον ρόλο τους σε αυτό το κομμάτι.
  Για παράδειγμα η φράση «Ο πόλεμος ξεκίνησε την 7η Οκτωβρίου του 2023 από την επίθεση της Χαμάς εναντίον (…)» χρησιμοποιούνταν και κάποιες φορές χρησιμοποιείται ακόμα στο τέλος κάθε άρθρου των ΑΠΕ και Reuters για να αποκρύψει πως οι Παλαιστίνιοι πολεμούν ένα κράτος Άπαρτχαϊντ από το 1948 ή πως έχουν δικαίωμα στην ένοπλη αντίσταση εναντίον της κατοχής από το Διεθνές Δίκαιο και να αποδώσει όλη την ευθύνη για την γενοκτονία, την συλλογική τιμωρία με την ισοπέδωση πόλεων, τον βομβαρδισμό αμάχων και την πρόκληση ανθρωπογενή λιμού στους εξεγερμένους.

Πολεμική προπαγάνδα

Παρότι όπως αναφέρθηκε ο γνωστικός πόλεμος είναι απλά η σύγχρονη εκδοχή της πολεμικής προπαγάνδας σε καιρό ειρήνης αλλά και πολέμου, η πολεμική προπαγάνδα έχει με την σειρά της κάποια χαρακτηριστικά που έχουν κωδικοποιηθεί.

1. Δαιμονοποίηση του αντιπάλου με την χρήση παραπληροφόρησης και πλήρης απόδοσης της ευθύνης για την εμπόλεμη σύγκρουση.
2. Έλεγχος της πληροφορίας που διακινείται μέσα από την λογοκρισία μέσων ενημέρωσης και το gatekeeping πληροφοριών: εμφανίζεις μόνο τις κακές πράξεις του αντιπάλου, μεγενθύνεις την πολεμική ζημιά που έχει υποστεί αυτός και ταυτόχρονα αποκρύπτεις τις δικές σου απώλειες.
3. Εθνική ενότητα: Επανάληψη της υποτιθέμενης νίκης στον πόλεμο για να καμφθούν οι εσωτερικές αντιδράσεις (ο Τραμπ «κέρδισε» το Ιράν πάνω από 50 φορές), δαιμονοποίηση των εχθρικών θρησκευτικών ή πολιτικών ομάδων, απαγόρευση γλωσσών και θρησκειών και προώθηση της εθνικιστικής ιδεολογίας. Οι πόλεμοι σε κάθε περίπτωση ενισχύουν την ακροδεξιά.

Την δεδομένη στιγμή γνωσιακό πόλεμο και πολεμική προπαγάνδα με συστηματική και οργανωμένη μορφή διεξάγουν όλα τα εμπόλεμα μέρη στην σύγκρουση ΗΠΑ/Ισραήλ εναντίον Ιράν, η Ουκρανία και η Ρωσία.

Η πολεμική προπαγάνδα και ο γνωστικός πόλεμος έχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά

Οι βάσεις της πολεμικής προπαγάνδας και του γνωστικού πολέμου παραμένουν αυτές της κλασσικής προπαγάνδας που εντοπίζουμε καθημερινά, με την διαφορά πως έχουν κάποια χτυπητά χαρακτηριστικά τα οποία αφορούν κυρίως τις εμπόλεμες ζώνες.

• Το αναπόφευκτο του πολέμου – Υπαρξιακη απειλή
• Συσκότιση οικονομικών και γεωπολιτικών στόχων ενός πολέμου
• Εμφάνιση της ανάγκης για «αποτροπή» ως λόγο αγοράς και ενίσχυσης των πολεμικών εξοπλισμών, αν θέλεις ειρήνη προετοιμάσου για πόλεμο
• Δαιμονοποίηση των ηγετών του εχθρού ή ενός ολόκληρου λαού με βάση τα συμφέροντα
• Ευγενής σκοπός: Ειρήνη, ελευθερία, ανθρώπινα δικαιώματα, δημοκρατία
• Τονισμός των φρικαλεοτήτων του εχθρού, «ενώ εμείς τους πετάμε τριαντάφυλλα»
• Χρήση παράνομων όπλων
• Απόκρυψη απωλειών και μεγέθυνση απωλειών του αντιπάλου
• Όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας. Η χρήση του όρου προδότης/εθνοπροδότης για την σίγαση των αντιδράσεων
• Εμείς καλοί, ηθικοί, αυτοί κακοί και ανήθικοι, πόλεμος υπέρ Θεού και πατρίδας, Ιερή πράξη, ο Θεός μας είχε τάξει την Μέση Ανατολή πριν 3.000 χρόνια κτλ
• Παίρνουν και αναλύουν δεδομένα για να ξέρουν πόσο επιτυχημένη ήταν η πολεμική προπαγάνδα ή ο γνωσιακός πόλεμος σε σχέση με το πλαίσιο που έγινε η επιχείρηση.

Ένα απλό παράδειγμα είναι τα πυρηνικά όπλα του Ιράν, τα οποία δεν διαθέτει, κρίνονται ως υπαρξιακή απειλή για το Ισραήλ από τις ΗΠΑ και την ΕΕ, αντίθετα κανείς δεν θεωρεί τις περίπου 90 πυρηνικές κεφαλές του Ισραήλ ως υπαρξιακή απειλή για όλη την Δυτική Ασία. Οι ίδιες χώρες ζητούν στενό έλεγχο του Ιράν από τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας την ώρα που το Ισραήλ δεν ελέγχεται.

Το ίδιο είχε συμβεί με τα χημικά ή βιολογικά όπλα του Σαντάμ Χουσεΐν ή τις «εξαγωγές δημοκρατίας των ΗΠΑ», την ομοφυλοφιλία και τα δικαιώματα των γυναικών για παράδειγμα στο Ιράν.

Ευάλωτους στην προπαγάνδα μας καθιστά η επανάληψη ενός πλαστού επιχειρήματος, η κατεύθυνση της προσοχής σε κάτι συγκεκριμένο, οι αυτόματες αντιδράσεις, οι προκαταλήψεις και οι γνωστικοί περιορισμοί ή γνωστικές προκαταλήψεις.

Το αποτέλεσμα των πολέμων

Το τελευταίο είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, όπου ένα αληθινό πρόβλημα χρησιμοποιείται ως προϊόν γνωστικού πολέμου. Το κίνημα «Γυναίκα, ζωή, ελευθερία» που αφορούσε πραγματικά προβλήματα, εργαλειοποιήθηκε από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, μέσω γνωστικού πολέμου.

Ο πρόεδρος Πεζεσκιάν μεταρρυθμιστής που ψηφίστηκε και για αυτό, εξέδωσε προεδρικό διάταγμα για την προαιρετικότητα του χιτζάμπ. Η απάντηση στον γνωστικό πόλεμο από Ισραήλ και ΗΠΑ, ήρθε στον τρέχοντα πόλεμο, όπου τα ιρανικά ΜΜΕ εμφάνιζαν αρκετά ρεπορτάζ με γυναίκες με ελεύθερα τα μαλλιά τους ή και με δυτικό βάψιμο σε αυτά.

Η απάντηση είναι απλή: Το Ισραήλ και οι ΗΠΑ ξεκίνησαν έναν πόλεμο για τα δικαιώματα των γυναικών στο Ιράν; Όχι. Με το διάταγμα Πεζεσκιάν, λύθηκαν τα προβλήματα των γυναικών στο Ιράν; Πάλι όχι, αλλά έγινε μια αρχή στη νομοθεσία. Αυτό που πρέπει να συγκρατούμε είναι πως το Ισραήλ και οι ΗΠΑ με τον παράνομο αυτόν πόλεμο, «σκότωσαν» για δεκαετίες κάθε έννοια αντιπολίτευσης εντός του Ιράν.

Πλέον η Ισλαμική Δημοκρατία δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί ή να αλλάξει εκ των έσω, γιατί κάθε διαλλακτική ή μεταρρυθμιστική μορφή εντός της χώρας αποδυναμώθηκε. Αυτό είναι το αποτέλεσμα των πολέμων. Σπάνια έως ποτέ ένας πόλεμος θα οδηγήσει σε πιο προοδευτικές μορφές πολιτευμάτων. Αυτό είναι το μεγαλύτερο ψέμα της «εξαγωγής Δημοκρατίας». Το δεύτερο ψέμα της «εξαγωγής Δημοκρατίας» είναι πως δεν στοχεύει όλα τα ανελεύθερα καθεστώτα, αλλά «αυτά που δεν συνεργάζονται με εμάς»

Αντίστοιχα αποδυναμώθηκαν οι όποιες διαλλακτικές μορφές εντός του Ισραήλ (οι 5-6 φωνές ακαδημαϊκών που έμειναν μόνοι τους), το οποίο κινείται ολοένα και πιο ακροδεξιά.

Το Ιράν επιβίωσε του πολέμου αυτού χάρη στις προαποφασισμένες κινήσεις και στόχους. Στο δόγμα Dead Hand. Το δόγμα αυτό ορίζει πως σε περίπτωση δολοφονίας των ανώτατων αξιωματούχων, οι στόχοι και οι κινήσεις έχουν ήδη προαποφασιστεί.

Το Ιράν είχε δηλώσει πως θα κλείσει το Ορμούζ, θα χτυπήσει τις αμερικανικές βάσεις και το Ισραήλ σε οποιαδήποτε επίθεση τουλάχιστον από τον Δεκέμβρη του 2025. Αυτό έκανε και επιβίωσε. Πλέον θα δούμε ένα νέο Ιράν, του οποίου δεν γνωρίζουμε με σαφήνεια τις ισορροπίες εντός των θεσμών του.

Το πιο πιθανό είναι το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης να βγει ενδυναμωμένο ανάμεσα στους πυλώνες της Ισλαμικής Δημοκρατίας, παρότι ήταν ήδη πιο δυνατό έναντι των επίσημων ενόπλων δυνάμεων.

Ψηφιακά οικοσυστήματα επιρροής

Τα μοντέρνα ψηφιακά οικοσυστήματα επιρροής και προπαγάνδας είναι το Χ, το TikTok, το Youtube, το Telegram και το Facebook, αλλά ακόμα και οι πλατφόρμες ταινιών και σειρών.

Αυτός είναι και ο λόγος που τα παραδοσιακά Μέσα χρησιμοποιούν τα κοινωνικά δίκτυα για να ενισχύσουν την επιρροή τους ή την παραπληροφόρηση, όπου η δεοντολογία τους είναι το μοναδικό πράγμα που μπορεί να τους ωθήσει να το κάνουν με εντιμότητα.

Ο άνθρωπος είναι ευάλωτος στην εικόνα γιατί χτυπάει απευθείας στο θυμικό και δεν μπορεί κανείς να γνωρίζει αν αυτό έχει κατασκευαστεί ειδικά, με μηχανικό σχεδιασμό και προδιαγραφές, να διεγείρει συγκεκριμένες αντιδράσεις από την κοινή γνώμη.

Το λεξιλόγιο που χρησιμοποιείται είναι ένας δείκτης προς τα που συγκλίνει ο συγγραφέας ή ο συντάκτης μιας ανάλυσης ή ενός κειμένου, χωρίς να σημαίνει πως υποχρεωτικά κάνει χρήση πολεμικής προπαγάνδας ή γνωστικού πολέμου.

Χαρακτηριστικά των καιρών είναι τα δίπολα Δυτική Ασία vs Μέση Ανατολή, Χούθι – Ανσαρούλα (Ansar Ullah), τρομοκρατία – κίνημα εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα ή όπως αναφέρθηκε με την παράνομη κατοχή εδαφών ή τις ζώνες ασφαλείας.

Η χρήση των λέξεων μπορεί να κάνει σαφείς τις θέσεις του απέναντι σε ευρύτερα ζητήματα ιδεολογίας, όμως ο αναγνώστης οφείλει να έχει υπόψιν πως η απλοποίηση σύνθετων ζητημάτων και η ανάγνωση γεγονότων με όρους «άσπρου-μαύρου» αποτελεί -σωστά το μαντέψατε- προπαγάνδα (όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας). Ειδικά σε έναν κόσμο με τόσο «γκρι».

Αυτός είναι ο δείκτης να κατανοήσετε προς τα που κινείται ο συγγραφέας, ώστε μετά να κρίνετε αν κάνει χρήση τακτικών προπαγάνδας ή αν αιτιολογεί με επιτυχία τις θέσεις τις οποίες παίρνει.