Η μεταδιδακτορική ερευνήτρια του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Φαίη Τζανετουλάκου, μας δίνει την ανταπόκριση της από την 61η Μπιενάλε της Βενετίας, την πιο διαφορετική Μπιενάλε, όλων των εποχών.
«H Τέχνη δεν είναι Γενοκτονία». Η ιστορικός της Τέχνης και Μεταδιδακτορική ερευνήτρια του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Φαίη Τζανετουλάκου, περιγράφει όσα έζησε στην 61η, Μπιενάλε της Βενετίας όπου καταγράφηκε η πρώτη απεργία καλλιτεχνών στα 131 χρόνια του θεσμού.
Καλλιτέχνες διαμαρτυρήθηκαν οργανωμένα, αντιμετώπισαν την αστυνομία και έδειξαν πως η τέχνη δεν ξεχνά τη γενοκτονία (περίπου 1 στους 27 έως 1 στους 10 κατοίκους δολοφονήθηκε), την καταστροφή της υγείας, της παιδείας, του πολιτισμού και της τέχνης στη Γάζα.
Χωρίς περαιτέρω καθυστερήσεις, ακολουθεί η περιγραφή της Φαίης Τζανετουλάκου για όσα συνέβησαν στη Βενετία.
«Μπιενάλε Βενετίας 2026: Από τα “Μικρά Κλειδιά” της Ιστορίας, μέσα στην Καταιγίδα της Καλλιτεχνικής Αφύπνισης, όταν η Τέχνη γράφει πολιτική ιστορία.
Στα κανάλια της Βενετίας, μόλις άνοιξε η 61η Μπιενάλε Τέχνης. Με διάρκεια από τις 9 Μαΐου έως τις 22 Νοεμβρίου 2026, η πόλη, στα προ-εγκαίνια για τον διεθνή Τύπο (6-8/5), μετατράπηκε σε πεδίο μάχης ιδεών, ομορφιάς και σφοδρής αντίστασης.
Ο τίτλος In Minor Keys («Με Μικρά Κλειδιά»), από την αείμνηστη Αφρικανή επιμελήτρια Κόγιο Κουό, δεν ήταν μια απλή πρόταση. Ήταν διακήρυξη: ακούμε τις σιωπές, τις μνήμες, τις ρωγμές των σωμάτων, τις αντιστάσεις που ψιθυρίζουν.
Κι όμως, η φετινή Μπιενάλε βροντοφώναξε. Η Κουό, που έφυγε τον Μάιο του 2025, οραματίστηκε μια έκθεση που θα άκουγε τα χαμηλά, τα ανυπότακτα. Το όραμά της υλοποιήθηκε μετά θάνατον. Πάνω από 110 καλλιτέχνες, σύλλογοι και οργανώσεις, έπλεξαν υφάδια ενσώματων εμπειριών, οικολογιών και ιστοριών που αρνούνται την εύκολη κορύφωση.
Σε έναν κόσμο πολέμων και Γενοκτονίας, η τέχνη θυμήθηκε να μιλήσει. Αλλά η Ιστορία δεν υπακούει σε ήπιες τονικότητες. Η φετινή Μπιενάλε γεννήθηκε μέσα σε φωτιά. Η επιτροπή βραβείων παραιτήθηκε λίγο πριν τα εγκαίνια, αφού είχε δηλώσει ότι δεν θα βραβεύσει χώρες των ηγετών των οποίων διώκονται για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.
Απειλές αγωγών, πιέσεις, αντικατάσταση Χρυσών Λεόντων με «Λέοντες Επισκεπτών». Η Ρωσία επέστρεψε για πολύ λίγο, προκαλώντας και διαμαρτυρίες και χειροκροτήματα. Η Αμερική παρουσίασε το χειρότερο περίπτερο από φίλους γνωστούς του Τραμπ.
Το Ισραήλ, φρουρούμενο διαρκώς, παρέμεινε μεταφέροντας το περίπτερό του στην Arsenale. Και η τέχνη έγινε πεδίο γεωπολιτικής σύγκρουσης. Κι εκεί, στο κέντρο της καταιγίδας, ξεχείλισε το ποτήρι τις αντιδράσεις κατά του περιπτέρου του Ισραήλ.
Περίπου 220 συμμετέχοντες καλλιτέχνες, επιμελητές και εργαζόμενοι υπέγραψαν ανοιχτές επιστολές ζητώντας αποκλεισμό, κατηγορώντας την παρουσία του για «artwashing γενοκτονίας». Το περίπτερο, με το έργο του Belu-Simion Fainaru The Rose of Nothingness, έγινε σύμβολο και μη-τέχνης και διαίρεσης.
Δεν ήταν απλή διαφωνία. Ήταν οργή που ξεχείλισε στους δρόμους. Δύο μεγάλες διαμαρτυρίες σφράγισαν την ιστορία της φετινής Μπιενάλε. Η πρώτη, στις αρχές των previews (6 Μαΐου), συγκέντρωσε εκατοντάδες ακτιβιστές της Art Not Genocide Alliance – ANGA έξω από το Ισραηλινό περίπτερο. Έκλεισαν την είσοδο, κυμάτισαν παλαιστινιακές σημαίες, μοίρασαν φυλλάδια και φώναξαν συνθήματα: «No Artwashing Genocide», «Shut down the Genocide Pavilion», «From the river to the sea».
Για δύο ώρες, το περίπτερο έμεινε κλειστό. Η ατμόσφαιρα ήταν ηλεκτρισμένη, μια άμεση, σωματική άρνηση της παρουσίας του κράτους απαρτχάιντ που καθημερινά εκτελεί την Παλαιστίνη. Η δεύτερη, και πιο μαζική, έγινε την Παρασκευή 8 Μαΐου: Ιστορική απεργία εκατοντάδων καλλιτεχνών και εργαζομένων, η πρώτη τέτοιας κλίμακας στην 131χρονη ιστορία της Μπιενάλε.
Είκοσι επτά εθνικά περίπτερα έκλεισαν πλήρως ή μερικώς όπως Βελγίου, της Ολλανδίας, της Αυστρίας, της Ιαπωνίας, της Κορέας και άλλα. Καλλιτέχνες κάλυψαν έργα τους, πρόσθεσαν παλαιστινιακά σύμβολα, στάθηκαν αλληλέγγυοι.
Το απόγευμα, περίπου 4 χιλιάδες διαδηλωτές πλημμυρίσαμε τη Via Garibaldi, κατευθυνόμενοι προς την Arsenale. Εκεί η αστυνομία συγκρούστηκε βίαια μαζί μας, πανό και σημαίες κυμάτισαν, η πόλη γέμισε με τις φωνές της διαμαρτυρίας μας.
Ήταν μια καταιγίδα που έκανε την τέχνη να σταματήσει, για να ακουστεί η σιωπή των νεκρών.
Μέσα σε αυτή την οργή, το ελληνικό περίπτερο με τον εικαστικό Αντρέα Αγγελιδάκη, παρέμεινε ανοιχτό και αμέτοχο όπως είχε δηλώσει και στη συνέντευξη τύπου στο Ίδρυμα Ωνάση που το εκπροσωπεί, ενώ το έργο μίλησε για διαφυγή (escape room) και πλατωνικά σπήλαια που αφορούν εκείνους που θέλουν να κρυφτούν.
Αλλά η ιστορία θα θυμάται κυρίως τις ρωγμές που άνοιξε αυτή η Μπιενάλε: την παραιτημένη επιτροπή, τα κλειστά περίπτερα, τις συγκρούσεις έξω από το Ισραηλινό περίπτερο. Όχι τη σιωπηρή συναίνεση μιας χώρας που λοιδορείται ακόμα και στη Βενετία επειδή έχει στρώσει χαλί στους Γενοκτόνους, όπως είδαμε να συμβαίνει και με την πρόσφατη πειρατεία δίπλα στα χωρικά μας ύδατα.
Αυτή λοιπόν η Μπιενάλε είναι ιστορική ακριβώς επειδή δεν κρύβεται. Είναι η Μπιενάλε που θρηνεί την επιμελήτριά της, που αρνείται εύκολα βραβεία, που δέχεται πυρά από όλες τις πλευρές.
Και μόλις χτες ένας μεγάλος αριθμός και περιπτέρων και καλλιτεχνών απαίτησε να μην τους συμπεριλάβει το κοινό στην ψήφο τους για το Βραβείο Κοινού που αντικατέστησε το βραβείο της παραιτημένης Επιτροπής. Γενναίες πράξεις καλλιτεχνικής αντίστασης με τα όπλα της τεχνης.
Στα «Minor keys» της Κουό, ακούμε όχι μόνο ποίηση μικρών πραγμάτων, αλλά και την οργή που γεννιέται εκεί, στις μεγάλες ιδέες της ανθρωπιάς: στην υγρασία των καναλιών, στα βήματα που αντηχούν σε άδεια περίπτερα, στις φωνές που διακόπτουν την παράσταση.
Αν και η Βενετία βυθίζεται αργά, φέτος η Μπιενάλε της θύμισε ότι η τέχνη μπορεί να είναι ανάχωμα – όχι υψώνοντας τείχη, αλλά ανοίγοντας περάσματα για το δίκαιο.
Στα μικρά κλειδιά, η επανάσταση είναι εκεί. Κι ακούγεται πιο δυνατά από κάθε ψευδεπίγραφο μανιφέστο. Και μας προτρέπει: Πήγαινε. Άκουσε. Αντιστάσου. Η ιστορία γράφεται τώρα, σε αυτά τα νερά. Και ο Πολιτισμός επιτέλους παίρνει θέση.
