Στην Κρίση της Αφήγησης, ο φιλόσοφος Byung-Chul Han ανατέμνει μια από τις πιο λεπτές αλλά και βαρυσήμαντες μετατοπίσεις της σύγχρονης εποχής: τη σταδιακή εξαφάνιση της αφήγησης ως φορέα νοήματος, εμπειρίας και κοινοτικής σύνδεσης. Το έργο δεν είναι μια ρομαντική επίκληση στο παρελθόν· είναι ένα καμπανάκι κινδύνου: όταν οι ιστορίες εκλείπουν, ο άνθρωπος χάνει τον προσανατολισμό του, και βυθίζεται σε έναν κόσμο αποσπασματικό, χωρίς ροή και νόημα.

Αφήγηση εναντίον πληροφορίας: ο καταιγισμός χωρίς νόημα

Για τον Han, η αφήγηση είναι ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι μετασχηματίζουν την εμπειρία σε νόημα. Σήμερα, αυτό αντικαθίσταται από ωμές πληροφορίες, στιγμιαία γεγονότα και αποσπασματικά δεδομένα. Δεν «αφηγούμαστε» πια – απλώς καταναλώνουμε, σαρώνουμε, προσπερνάμε. Τα social media γεμίζουν από μικροαφηγήσεις της καθημερινότητας, αλλά αυτές είναι ουσιαστικά μη-αφηγήσεις. Δεν οργανώνουν εμπειρία, δεν μετασχηματίζουν τον χρόνο, δεν αποκαλύπτουν ουσία, δεν αφήνουν ιστορία. Το story στο Instagram είναι ο ορισμός του εφήμερου: μόλις σε 24 ώρες διαγράφεται, αφήνοντας πίσω του… τίποτα.

Η αποσύνθεση του εαυτού στην κοινωνία της απόδοσης

Ο Han συνδέει την κρίση της αφήγησης με την κρίση ταυτότητας. Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι ένα υποκείμενο απόδοσης που αυτοεκτίθεται διαρκώς σε ένα ψηφιακό πανοπτικόν, χωρίς εσωτερικότητα, χωρίς παύσεις. Η αφήγηση όμως χρειάζεται σιωπή, στοχασμό και διάρκεια – στοιχεία ασύμβατα με τη λογική του multitasking και της συνεχούς αυτοβελτίωσης. Στο εργασιακό περιβάλλον της gig economy, δεν υπάρχει χρόνος για εμπειρία, ούτε για την αφήγησή της. Ο διανομέας ή ο freelancer δεν ζει μια ιστορία – περνά από job σε job, task σε task, χωρίς συνοχή. Η ζωή γίνεται project, όχι βίωμα.

Η κοινότητα ως αφήγηση και η κατάρρευσή της

Η αφήγηση, όπως δείχνει ο Han, έχει κοινοτική διάσταση. Μέσα από τις ιστορίες, διαμορφώνεται συλλογική μνήμη, ταυτότητα, αλληλεγγύη. Σήμερα όμως, τα υποκείμενα βρίσκονται απομονωμένα, σπασμένα σε ιδιωτικές «φούσκες εμπειρίας» που δεν διαπερνούν την κοινότητα. Στον μεταμοντερνισμό, κατακλυζόμαστε από μικρές αφηγήσεις ή storytellings που δεν έχουν ενιαία μήτρα. Το αποτέλεσμα αυτού είναι να μην συγκροτούνται μεγάλες εικόνες κατανόησης της πραγματικότητας, που να δημιουργούν και ένα κοινό διαγενεακό βίωμα, ένα αίσθημα κοινότητας, αλλά να δημιουργούνται εικόνες με βάση το προσωπικό βίωμα και μόνο.

©By ActuaLitté – Prix Bristol des Lumières 2015

Η κρίση της μνήμης: χωρίς αφήγηση, χωρίς ιστορία

Ο Han υποστηρίζει ότι η κρίση της αφήγησης είναι και κρίση της μνήμης. Η μνήμη δεν είναι αποθήκη δεδομένων – είναι ανασυγκρότηση, αφήγηση του παρελθόντος με σκοπό να κατανοηθεί το παρόν. Στην εποχή του data-centric, ξεχνάμε ότι η μνήμη δεν είναι bits, αλλά κάποτε ο φορέας της μνήμης ήταν ένας ζωντανός οργανισμός, με διάρκεια, ροή, συνέχεια, στο παρόν του, μέρος ενός συλλογικού, που βρισκόταν σε διαρκή σχέση συμπαραγωγής για την δημιουργία του ιστορικού παρόντος του τότε. Η κοινωνία που ξεχνά, αποσυντίθεται.

Πολιτική της αφήγησης: ηθική και αντίσταση

Η αφήγηση είναι, σύμφωνα με τον Han, και πράξη ηθικής αντίστασης. Είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε για το κακό, για την απώλεια, για τον θάνατο, αλλά και να τους δώσουμε σχήμα. Σε έναν κόσμο όπου κυριαρχεί το θετικό, το «κλικ», το αυτοτελές snapshot, η αφήγηση είναι μορφή αντι-καπιταλιστικής πρακτικής. Αντιστέκεται στο άχρονo, στο μονοδιάστατο, στο επαναλαμβανόμενο, συνθέτοντας συνεκτικά υποκείμενα

Στην ουσία, η Κρίση της Αφήγησης είναι και μια κρίση της δημοκρατίας. Η αφήγηση είναι η πρώτη ύλη του δημόσιου χώρου. Είναι η δυνατότητα να ακούγεται η φωνή του άλλου, του ξένου, του περιθωριακού. Σήμερα, όμως, η πολιτική επικοινωνία έχει μετατραπεί σε επικοινωνιακό marketing, σε λογιστική δεδομένων και trends, όπου το μήνυμα δεν αφηγείται αλλά στοχεύει, χειραγωγεί, εξαφανίζει τη διαφωνία πίσω από ψηφιακά φίλτρα και influencers.

Η εξουσία δεν χρειάζεται πια αφήγηση. Της αρκεί το storytelling χωρίς ιστορία — λίγα keywords, μερικά emoji, ένα meme. Ο πολίτης δεν είναι αφηγητής· είναι απλώς αναγνώστης μιας feed-ποιημένης ζωής, στην οποία το πραγματικό έχει διαλυθεί σε pixels. Έτσι χάνεται το πολιτικό υποκείμενο: όχι με καταστολή, αλλά με θόρυβο. Όχι με λογοκρισία, αλλά με υπερπληροφόρηση. Όχι με απαγόρευση της αφήγησης, αλλά με τον ευνουχισμό της.

Η «κρίση της αφήγησης» είναι λοιπόν δομικό εργαλείο της νεοφιλελεύθερης βιοπολιτικής: όσο λιγότεροι λένε ιστορίες, τόσο πιο εύκολα κυβερνώνται. Η μηχανή λειτουργεί πιο αποτελεσματικά όταν κανείς δεν ρωτά «γιατί», αλλά απλώς κλικάρει το «δέχομαι».

Η Κρίση της Αφήγησης μας καλεί να επιβραδύνουμε, να ακούσουμε, να μιλήσουμε με διάρκεια. Μας καλεί να διεκδικήσουμε πίσω την ικανότητα να ζούμε ιστορίες και να τις μοιραζόμαστε.

Χωρίς αφήγηση, δεν υπάρχει κοινωνία.

Κεντρική φωτογραφία: ©Album/Alamy

Διαβάστε ακόμα:

«Διεκδικώντας τα όνειρα. Το σχολείο του αύριο ξεκινά από τις φωνές του σήμερα» – Ημερίδα από το Δίκτυο Αλληλέγγυων Σχολείων

Η φωνή μας έγινε κραυγή για την Παλαιστίνη – Το φινάλε της μεγάλης συναυλίας στην Τεχνόπολη (video)

Δύο πρεμιέρες, δύο χρόνια, δύο ώρες και δύο κανάτες – «Τέμπη: The Untold Story»